MASAK Modül 2 — Uyum Yönetimi, Denetim ve Müşterinin Tanınması Ders Notları

Temel Kavramlar

• İşlemlerin Ertelenmesi: Aklama veya terörizmin finansmanı şüphesi bulunan işlemlerin askıya alınması veya gerçekleşmesine izin verilmemesine ilişkin usul ve esasları düzenleyen yönetmelik mekanizması.
• 7262 Sayılı Kanun: Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanının Önlenmesine İlişkin Kanun.
• 6415 Sayılı Kanun: Terörizmin Finansmanının Önlenmesi Hakkında Kanun.
• 6493 Sayılı Kanun: Ödeme ve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri ve Elektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun.

Temel Kavramlar

• Denetim Elemanı (5549 m.2): Vergi Müfettişleri, MASAK'ta istihdam edilen Hazine ve Maliye Uzmanları, Gümrük ve Ticaret Müfettişleri, Bankalar Yeminli Murakıpları, Hazine Kontrolörleri, Sigorta Denetleme Uzman ve Aktüerleri, BDDK Uzmanları, SPK Uzmanları ile TCMB Denetçileri ve Uzmanları.
• Geçici Görevlendirme (Ek m.1): Başkanın talebi, birim amirinin teklifi ve ilgili Bakanın onayıyla 3 yıla kadar geçici görevlendirme yapılabilir; aynı usulle 3 yıla kadar uzatılabilir.
• Yükümlülük Denetimi Kapsamı: Risk temelli uyum denetimi ve yükümlülük ihlal incelemesini kapsar; yerinde veya uzaktan denetim yöntemleriyle yapılabilir.
• Münferit Denetimde Göreve Başlama: Yazının tebliğinden itibaren en geç 15 gün içinde göreve başlanır ve durum Başkanlığa ile bağlı birime yazılı bildirilir.

Temel Kavramlar

• Müşterinin Tanınması ve Devamlı Bilgi Verme Cezası (Madde 3 ve 6): Temel maktu ceza 30.000 TL'dir. Finansal kuruluşlara işlem tutarının %5'inden az olmamak üzere iki kat (asgari 60.000 TL) uygulanır.
• Şüpheli İşlem Bildirimi Cezası (Madde 4/1): Temel maktu ceza 50.000 TL'dir. Finansal kuruluşlara işlem tutarının %5'inden az olmamak üzere iki kat (asgari 100.000 TL) uygulanır.
• Uyum Yükümlülükleri Yaptırım Zinciri (Madde 5): Aykırılıkta en az 30 gün ilk ihtar verilir -> Giderilmezse 500.000 TL ceza ve en az 60 gün ikinci ihtar verilir -> Giderilmezse 1.000.000 TL ceza verilir -> Tebliğden itibaren 30 günde giderilmezse faaliyet durdurma/kısıtlama/izin iptali için ilgili kuruma bildirilir. YK üyesine/üst düzey yöneticiye bu cezaların 1/4'ü uygulanır.
• Elektronik Tebligat Cezası (Madde 9/A): Yükümlülüğe uymayanlara her bir tespit için 40.000 TL ceza verilir. Bir yıl içinde toplam ceza 1.000.000 TL'yi geçemez.

Temel Kavramlar

• Devamlı Bilgi Verme (Kanun m. 6, Yön. m. 32): Yükümlülerin taraf oldukları veya aracılık ettikleri işlemlerden, Bakanlıkça belirlenecek tutarı aşanları Başkanlığa bildirmesi yükümlülüğüdür.
• Devamlı Bilgi Verme Muafiyetleri (Yön. m. 33): Bankaların kendi aralarında kendi ad ve hesaplarına gerçekleştirdikleri işlemler ile finansal kuruluşların 5018 sayılı Kanun kapsamındaki kamu idareleri, KİT'ler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile yaptıkları işlemler muaftır.
• Kamu Kurumlarının Devamlı Bilgi Verme Yükümlülüğü (Yön. m. 34): Yükümlülere izin veren veya kayıt tutan kamu kurumları; ad, unvan, %10'dan fazla paya sahip ortaklar ve yöneticileri MASAK'a bildirir. Değişiklikler takip eden ayın 15'ine kadar bildirilir.
• Bilgi ve Belge Verme (Kanun m. 7, Yön. m. 31): Kamu kurumları, gerçek ve tüzel kişiler, MASAK ve denetim elemanlarınca istenecek her türlü bilgi, belge, kayıt ve erişim şifrelerini savunma hakkı hariç özel kanunları ileri sürmeksizin vermek zorundadır.

Temel Kavramlar

• Muhafaza ve İbraz Süresi (Ulusal): 5549 sayılı Kanun ve Tedbirler Yönetmeliği uyarınca belge, defter ve kayıtlar için 8 yıldır.
• FATF Saklama Tavsiyesi (Rec. 11): İşlem kayıtları ve müşteri kimlik tespit belgelerinin iş ilişkisinin sona ermesinden itibaren en az 5 yıl saklanması zorunluluğudur.
• Elektronik Tebligat Tebliğ Anı: Elektronik tebligat verisinin muhatabın MASAK sistemindeki hesabına iletildiği/ulaştığı andır.
• Olay Kayıtları Saklama Süresi: MASAK e-tebligat sisteminde zaman damgası ve güvenli elektronik imza ile tutulan olay kayıtları 30 yıl saklanır.

Temel Kavramlar

• Müşterinin Tanınması (CDD): Sadece kimlik tespitini değil; gerçek faydalanıcının belirlenmesini, iş ilişkisinin amacının anlaşılmasını ve işlemlerin sürekli izlenmesini kapsayan tedbirler bütünü.
• Tek Seferlik İşlem Eşiği: 01.02.2023 tarihinden itibaren işlem veya bağlantılı işlemler toplamı 185.000 TL ve üzeri olduğunda (kripto varlık hizmet sağlayıcılar için 15.000 TL) kimlik tespiti zorunludur.
• Elektronik Transfer Eşiği: 01.02.2023 tarihinden itibaren işlem tutarı veya bağlantılı işlemler toplamı 15.000 TL ve üzeri elektronik transferlerde kimlik tespiti zorunludur.
• Sürekli İş İlişkisi: Hesap açılması, kredi verilmesi, kiralık kasa, finansal kiralama gibi devamlılık unsuru taşıyan ilişkilerdir; tutar gözetilmeksizin kimlik ve adres tespiti zorunludur.

Temel Kavramlar

• Apartman, Site ve İş Hanı Yönetimleri: Tüzel kişiliği olmayan bu teşekküllerde temsilcinin kimliği Md. 6 belgeleriyle; teşekkül bilgileri ve temsilcinin yetkisi noter onaylı karar defteri üzerinden teyit edilir.
• İş Ortaklıkları (Joint Venture vb.): Tüzel kişiliği olmayan bu ortaklıklarda ad, amaç, faaliyet konusu ve adres noter onaylı ortaklık sözleşmesiyle; vergi kimlik numarası Gelir İdaresi Başkanlığı belgeleriyle; yetki ise temsile yetkili olunduğuna dair belgelerle teyit edilir.
• Kamu Kurumları (Md. 13): 5018 sayılı Kanuna göre genel yönetim kapsamındaki kamu idareleri ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında işlem yapanın kimliği Md. 6'ya göre, yetkisi ise mevzuata uygun yetki belgesiyle teyit edilir.
• Başkası Adına Hareket Edenler (Md. 14): Tüzel kişilerde temsilcinin yetkilendirdiği kişinin yetkisi noter onaylı vekâletname veya noter onaylı imza sirküleri ile teyit edilmiş yazılı talimat üzerinden incelenir.

Temel Kavramlar

• Gerçek Faydalanıcı (UBO): Yükümlü nezdinde işlem gerçekleştirenleri, adına işlem yapılan gerçek kişi, tüzel kişi veya tüzel kişiliği olmayan teşekkülleri nihai olarak kontrolünde bulunduran ya da bunlar üzerinde nihai nüfuz sahibi olan gerçek kişi/kişilerdir.
• 5549 Sayılı Kanun Madde 15: Kimlik tespitini gerektiren işlemlerde, kendi adına ve fakat başkası hesabına hareket ettiğini işlemden önce yazılı bildirmeyen kişilere yönelik 6 aydan 1 yıla kadar hapis veya 5.000 güne kadar adli para cezası öngören ceza hükmü.
• Duyuru Asma Yükümlülüğü: Yükümlülerin, başkası hesabına hareket edenlere sorumluluklarını hatırlatmak üzere tüm işyerlerine duyuru asma zorunluluğudur. Asgari nitelikleri ve muafiyetleri MASAK Başkanlığı belirler.
• %25'i Aşan Hisse Eşiği: Ticaret siciline kayıtlı tüzel kişilerle sürekli iş ilişkisi tesisinde gerçek faydalanıcılık tespitinin ilk kademesini oluşturan sermaye/ortaklık sahipliği eşiğidir.

Temel Kavramlar

• Müşteri Durumunun ve İşlemlerin İzlenmesi (Madde 19): Müşteri işlemlerinin; mesleği, ticari faaliyetleri, iş geçmişi, mali durumu, risk profili ve fon kaynakları ile uyumunun sürekli iş ilişkisi kapsamında devamlı izlenmesi ve bilgi/belgelerin güncel tutulması zorunluluğudur.
• İletişim Bilgilerinin Teyidi (Madde 19): Müşterinin telefon, faks numarası ve e-posta adreslerinin doğruluğunun, risk temelli yaklaşım çerçevesinde gerektiğinde bu araçlarla irtibat kurularak teyit edilmesidir.
• Özel Dikkat Gerektiren İşlemler (Madde 18): Karmaşık ve olağandışı büyüklükteki işlemler ile görünürde makul hukuki ve ekonomik amacı bulunmayan işlemlerdir. Amacı hakkında bilgi edinilmeli ve kayıtlar yetkililere sunulmak üzere muhafaza edilmelidir.
• Riskli Ülkeler (Madde 25): Aklama ve terörün finansmanını önlemede yeterli düzenlemesi olmayan, işbirliği yapmayan veya uluslararası kuruluşlarca riskli kabul edilip Hazine ve Maliye Bakanlığınca duyurulan ülkelerdir.

Temel Kavramlar

• Muhabirlik İlişkisi (Madde 23): Finansal kuruluşların yurt dışı muhabirlik tesisinde muhatap kurumun denetimini, aklama geçmişini araştırması, AML sistemini değerlendirmesi, üst düzey yöneticiden onay alması ve sözleşme yapması zorunluluğudur.
• Aktarmalı Muhabir Hesap: Yabancı finansal kuruluşun Türkiye'deki muhabir hesap üzerinden kendi müşterilerine doğrudan çek keşide etme/yazma imkânı tanıdığı riskli hesap türüdür.
• Tabela Banka (Shell Bank): Fiziki bir ofisi, tam gün personeli olmayan ve resmi bir otoritenin izin ve denetimine tabi bulunmayan bankalardır; bunlarla muhabirlik ilişkisi kesinlikle yasaktır.
• Üçüncü Tarafa Güven (Madde 21): Başka bir finansal kuruluşun kimlik tespiti tedbirlerine güvenerek işlem yapabilme imkânıdır; ancak Kanun kapsamındaki nihai sorumluluk işlemi gerçekleştiren finansal kuruluşa aittir.

Temel Kavramlar

• Elektronik Transferlerde Eşik Değer: 1/2/2023 tarihinden itibaren 15.000 TL ve üzeri transferlerde gönderen bilgilerinin mesajda yer alması ve teyidi zorunludur.
• Gönderen Bilgileri (Madde 24/1 ve 24/A-1): a) Ad-soyad/unvan; b) Hesap no veya cüzdan adresi (yoksa referans no); c) Adres, doğum yeri/tarihi veya TC/vergi/pasaport/müşteri no gibi belirleyici bilgilerden en az biri.
• Alıcı Bilgileri Kuralı: Transfer mesajlarında alıcının adı/unvanı ve hesap/cüzdan numarasına yer verilir; ancak alıcı bilgilerinin teyidi zorunlu değildir.
• Eşik Altı İşlemler (15.000 TL Altı): Gönderen ve alıcının ad/unvan ve hesap/cüzdan bilgilerine yer verilir; bilgilerin teyidi zorunlu değildir.

Temel Kavramlar

• Yetkili Makam: Müşterinin tanınmasında daha basit tedbirler alınmasına izin vermeye ve işlem türlerini belirlemeye Hazine ve Maliye Bakanlığı yetkilidir (Bu yetkiyi 5 Sıra No'lu MASAK Tebliği ile kullanmıştır).
• Basitleştirilmiş Tedbirlerin Yasal Sınırı: Yalnızca kimlik tespiti (md. 5-14), başkası hesabına hareket (md. 17), gerçek faydalanıcı (md. 17/A) ve sürekli izleme/güncelleme (md. 19) hükümleriyle sınırlıdır.
• Şüphe Durumu İstisnası: Aklama veya terörün finansmanı şüphesi ya da kötüye kullanım riski olduğunda basitleştirilmiş tedbir kesinlikle uygulanamaz; derhal şüpheli işlem bildirimi (ŞİB) yapılır.
• Maaş Ödemelerinde Eşik ve Süre: Genel yönetim kamu idareleri, kamu meslek kuruluşları veya 100'den fazla personel istihdam eden işletmelerde açılan maaş hesaplarında kimlik belgeleri ve imza örnekleri en geç 3 ay içinde tamamlanır.

Temel Kavramlar

• Risk Temelli Yaklaşım (Rec. 1): Ülkelerin AK/TF risklerini değerlendirerek kaynaklarını bu risklerle orantılı şekilde tahsis etmesi; yüksek riskte sıkılaştırılmış, düşük riskte basitleştirilmiş tedbir uygulaması esasıdır.
• Sıkılaştırılmış Tedbirler (Yön. m. 26/A): İlave bilgi edinme, fon ve malvarlığı kaynağını araştırma, üst seviye görevli onayı, kontrol sıklığını artırma ve ilk finansal hareketin başka finansal kuruluştan yapılmasını zorunlu kılma tedbirleridir.
• Kamusal Nüfuz Sahibi Kişi (PEP): Yurt içinde veya yabancı ülkede önemli kamusal görev tevdi edilen üst düzey gerçek kişiler ile uluslararası kuruluşların üst düzey yöneticileridir.
• Yabancı PEP vs Yerli PEP Ayrımı: Yabancı PEP'lerde sıkılaştırılmış tedbirler doğrudan zorunludur; yerli ve uluslararası kuruluş PEP'lerinde ise iş ilişkisi veya işlem 'yüksek riskli' değerlendirilirse uygulanır.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Uzaktan Kimlik Tespiti (UKT) Hukuki Dayanağı: Tedbirler Yönetmeliği Madde 6/A ve 19 nolu MASAK Tebliği uyarınca, yükümlünün asli faaliyet mevzuatında cevaz verilmiş olması kaydıyla sürekli iş ilişkisi tesisinde müşteriyle yüz yüze gelinmeksizin kimliğin doğrulanması sürecidir.
• Süreç Karakteristiği: Süreç; çevrimiçi, kesintisiz, görüntülü ve gerçek zamanlı olarak yürütülür; sürekli iş ilişkisi kurulmadan önce tamamlanır. İmza örneği alınması zorunlu değildir.
• Hizmet Alımı Şartı: UKT sürecinin kısmen/tamamen dışarıdan hizmet alımıyla yapılması durumunda hizmet sunucunun TS EN ISO/IEC 27001 Bilgi Güvenliği Sertifikasına sahip olması zorunludur.
• Yapay Zeka Kriteri: Canlılık testi ve yüz karşılaştırmasında kullanılan yapay zeka algoritmasının yanlış onay vakasının on milyonda birin altında olduğunu gösteren TSE raporu (yabancı menşelilerde uluslararası sertifika) şarttır.

Temel Kavramlar

• Asgari Müşteri Profili Bilgileri: 19 nolu Tebliğ m. 6 uyarınca UKT'de alınması zorunlu; iş ilişkisinin amacı/mahiyeti, malvarlığı ve fonların kaynağı, ortalama gelir, açılacak hesabın aylık tahmini işlem hacmi ve işlem sayısı bilgileridir.
• Kritik İşlem İlkesi: UKT işleminin BT veya personel tarafından tek başına başlatılamaması, onaylanamaması ve tamamlanamaması kuralıdır. Süreci kişi başlatır, BT yürütür, personel onaylar.
• NFC ve Görsel Güvenlik Unsuru Kuralı: Kimlik belgesi çipinin NFC ile okunamaması halinde en az 4 görsel güvenlik unsurunun şekil ve içerik yönünden doğrulanması ve ilk finansal hareketin kişinin başka bir kuruluştaki kendi hesabından yapılması şartıdır.
• Gizlilik Tabanlı Kripto Varlık Yasağı: Gizlilik tabanlı kripto varlıkların alım satımına veya saklanmasına aracılık eden kripto varlık hizmet sağlayıcıların (KVHS) uzaktan kimlik tespiti yapmasının kesin olarak yasaklanmasıdır.

Temel Kavramlar

• Görüntülü Görüşme: Kişi ile personel arasında gerçek zamanlı, kesintisiz, uçtan uca güvenli ve yeterli görsel-işitsel kalitede gerçekleştirilen uzaktan kimlik tespiti aşaması.
• NFC (Yakın Alan İletişimi): Kimlik belgesinin temassız yongasındaki bilgilerin, anahtarların kopyalanmadığı ve verilerin değiştirilmediği kontrol edilerek doğrulanmasını sağlayan teknoloji.
• Görsel Güvenlik Unsurları: NFC çalışmadığında beyaz ışık altında kontrol edilen ve en az 4 adedinin doğrulanması zorunlu olan kimlik güvenlik ögeleri.
• İki Bileşenli Kimlik Doğrulama: Müşterinin 'bildiği', 'sahip olduğu' ve 'biyometrik karakteristiği olan' sınıflarından farklı ikisine ait unsurların bağımsız olarak kullanıldığı güvenlik mekanizması.

Temel Kavramlar

• Yasaklı Kimlik Doğrulama Verileri: Resmî kimlik belgesi üzerindeki bilgiler ile anne kızlık soyadı hiçbir aşamada doğrulama amacıyla kullanılamaz.
• Güvenlik Sorusu Kriteri: Resmî kimlikteki bilgilere ilişkin olamaz ve cevabı bizzat müşteri tarafından belirlenmelidir.
• İki Bileşenli Doğrulama Eşdeğerliği: Uygulama PIN'i/biyometrik bileşen + şifreleme anahtarı ile eşsiz bilginin çevrim içi doğrulanması.
• Yapay Zekâ İşlem Limiti: Kurul yetkisinde olmak üzere azami 7.500 TL tutarını aşmayan işlemlerde müşteri temsilcisi yerine uygulanabilir.