Takas ve Saklama Ders Notları

Takas, saklama ve merkezi karşı taraf işlemleri

SPL sınav konusu: Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri (ders kodu 1012)

Bu Dersin Sorularını Ücretsiz Dene 🎧 Sesli Anlatımı Dinle Ücretsiz PDF özeti indir
27 bölüm İlk 6 bölüm ücretsiz 1 güncelleme

Son gözden geçirme:

27 bölümün ilk 6 bölümü kayıt olmadan açık, kalan 21 bölüm lisansla açılıyor. Ücretsiz PDF özet bu açık bölümleri kapsar.

Resmî kaynak: SPL çalışma notu (ders kodu 1012)

Bu özet, SPL'nin yayımladığı resmî sınav çalışma notlarına göre hazırlanır. SPL güncelleme tablosu (PDF) · Bu derste neler değişti?

İçerik Tablosu

Ücretsiz PDF özeti indir Takas ve Saklama · açık bölümlerin özeti, formül tablosu · kayıt gerekmez
  1. 1 Takas, Saklama ve Operasyon İşlemlerine Giriş ve MKK Düzenlemeleri
  2. 2 Takas, Saklama ve Operasyon İşlemlerine Giriş ve MKK Düzenlemeleri • Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) Yapısı, Görevleri ve Kaydi Sistem Esasları
  3. 3 Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) Yapısı, Görevleri ve Kaydi Sistem Esasları · 2. bölümün tekrarı
  4. 4 Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) Yapısı, Görevleri ve Kaydi Sistem Esasları • Kaydi Sistem, MKK İşlemleri ve Merkezi Karşı Taraf Uygulamaları
  5. 5 Kaydi Sistem, MKK İşlemleri ve Merkezi Karşı Taraf Uygulamaları • Takasbank Üyelik, Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi Esasları
  6. 6 Takasbank Üyelik, Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi Esasları • Merkezi Karşı Taraf (MKT) Uygulamaları, Garanti Fonu ve Temerrüt Yönetimi
  7. 7 Merkezi Karşı Taraf (MKT) Uygulamaları, Garanti Fonu ve Temerrüt Yönetimi
  8. 8 Merkezi Karşı Taraf (MKT) Uygulamaları, Garanti Fonu ve Temerrüt Yönetimi • Merkezi Takas ve Portföy Saklama Hizmetleri
  9. 9 Merkezi Takas ve Portföy Saklama Hizmetleri • Portföy Saklama Hizmetleri ve Pay Piyasası Takas Esasları
  10. 10 Portföy Saklama Hizmetleri ve Pay Piyasası Takas Esasları
  11. 11 Portföy Saklama Hizmetleri ve Pay Piyasası Takas Esasları • Pay Piyasası Teminatlandırma, Risk Yönetimi ve Takas Esasları
  12. 12 Pay Piyasası Teminatlandırma, Risk Yönetimi ve Takas Esasları • Borçlanma Araçları Piyasası, ISIN Kodlaması ve Takas Esasları
  13. 13 Borçlanma Araçları Piyasası, ISIN Kodlaması ve Takas Esasları
  14. 14 Borçlanma Araçları Piyasası, ISIN Kodlaması ve Takas Esasları • Borçlanma Araçları ve Para Piyasası Takas, Temerrüt ve Risk Yönetimi
  15. 15 Borçlanma Araçları ve Para Piyasası Takas, Temerrüt ve Risk Yönetimi • Takasbank Teminat Yönetimi ve Garanti Fonu Esasları
  16. 16 Takasbank Teminat Yönetimi ve Garanti Fonu Esasları
  17. 17 Takasbank Teminat Yönetimi ve Garanti Fonu Esasları • Borsa İstanbul SWAP Piyasası ve Garanti Fonu İşleyiş Esasları
  18. 18 Borsa İstanbul SWAP Piyasası ve Garanti Fonu İşleyiş Esasları • Borsa İstanbul Takas, Saklama ve Risk Yönetimi Esasları
  19. 19 Borsa İstanbul Takas, Saklama ve Risk Yönetimi Esasları
  20. 20 Borsa İstanbul Takas, Saklama ve Risk Yönetimi Esasları • VİOP Risk Yönetimi, Teminatlandırma ve Kar/Zarar Esasları
  21. 21 VİOP Risk Yönetimi, Teminatlandırma ve Kar/Zarar Esasları • Takasbank Teminat Yönetimi, Garanti Fonu ve Temerrüt Esasları
  22. 22 Takasbank Teminat Yönetimi, Garanti Fonu ve Temerrüt Esasları
  23. 23 Takasbank Teminat Yönetimi, Garanti Fonu ve Temerrüt Esasları • Takasbank Temerrüt Yönetimi ve Tezgah Üstü Türev İşlemler
  24. 24 Takasbank Temerrüt Yönetimi ve Tezgah Üstü Türev İşlemler • Takasbank Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi
  25. 25 Takasbank Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi
  26. 26 Takasbank Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi
  27. 27 Takasbank Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi

Temel Kavramlar

  • Açık Pozisyon: VİOP ve tezgahüstü piyasalarda kapatılmamış kısa/uzun pozisyonları, Ödünç Pay Piyasası’nda ise vadesi gelmemiş menkul kıymet ödünç işlemlerini ifade eder.
  • Açık Teklif Yöntemi: Takasbank’ın işlemin eşleştiği an piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçmesi yöntemidir.
  • Başlangıç Teminatı: Temerrüt durumunda pozisyonların kapatılmasına kadar maruz kalınabilecek risklerin karşılanması amacıyla başlangıçta talep edilen teminat tutarıdır.
  • BISTECH Marjin Yöntemi: Borsa İstanbul üzerinde portföy bazlı risk yönetim algoritması kullanılarak bulunması gereken teminat tutarının hesaplanması yöntemidir.
  • Brüt Teminatlandırma: Müşteri pozisyonlarının netleştirilmeden, her bir müşteri için ayrı ayrı hesaplanan teminat yükümlülüklerinin toplamının yatırılması esasına dayanır.
  • Garanti Fonu: Takas yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda kullanılmak üzere Takasbank nezdinde MKT üyelerinin katkılarıyla oluşturulan ortak fondur.
  • Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını hukuken taahhüt ettiği merkezi faaliyet türüdür.
  • Merkezi Kaydi Sistem (MKS): Kaydi sermaye piyasası araçları ve bunlara ilişkin hakların elektronik ortamda tutulduğu, işletimi MKK tarafından yürütülen merkezi sistemdir.
  • Net Teminatlandırma: MKT üyelerinin müşteri pozisyonlarını birbiriyle netleştirdikten sonra kalan risk tutarı üzerinden hesaplanan teminat yükümlülüğünü ifade eder.
  • Riske Maruz Değer (RMD): Piyasa dalgalanmaları nedeniyle bir portföyün belirli bir dönem ve olasılık dahilinde maruz kalabileceği en yüksek zararı gösteren sayısal değerdir.
  • Sözleşme Yenileme Yöntemi: Takas tamamlanmadan önce taraflar arasındaki sözleşmenin iptal edilip Takasbank'ın taraflarla ayrı ayrı sözleşme yaparak araya girmesi yöntemidir.
  • Stres Testi: Aşırı ancak imkansız olmayan piyasa koşullarında, finansal kaynakların ve teminatların riskleri karşılama düzeyini ölçen senaryo bazlı analizdir.
  • Teminat Değerleme Katsayısı: Teminata kabul edilen varlıkların nakde çevrilmesi sırasında oluşabilecek piyasa değer düşüşlerini yansıtmak amacıyla uygulanan indirim katsayısıdır.
  • MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu): Sermaye piyasası araçlarını kaydileştiren, hakları elektronik ortamda izleyen ve merkezi saklama yapan özel hukuk tüzel kişiliğine haiz anonim şirkettir.
  • Çoklu Pozisyon Hesabı: MKT üyelerinin kendi portföylerine veya müşterilerine ait pozisyonlarının toplu olarak izlendiği, ancak üye ve müşteri pozisyonlarının her hâlükârda ayrıştırıldığı hesaplardır.
  • Karşılanmış Riskler (Covered Risks): Takasbank’ın MKT hizmeti nedeniyle maruz kaldığı; teminatlar, garanti fonu ve Takasbank sermayesinden tahsis edilen bölümlerle korunan risklerdir.
  • Karşı Taraf Kredi Riski: İki tarafa yükümlülük getiren bir işlemin muhatabı olan tarafın, işlemin nakit akışındaki son ödemeden önce temerrüde düşme riskidir.
  • Likidite Riski: Piyasalarda derinlik olmaması veya aşırı dalgalanma nedeniyle bir pozisyonun piyasa fiyatlarından kapatılamaması sonucu maruz kalınabilecek zarar olasılığıdır.
  • Tarihsel Benzetim Yaklaşımı: Geçmiş bir dönemdeki tarihi piyasa koşullarını cari piyasa portföyüne uygulayarak doğacak değer değişimlerini analiz eden risk ölçüm yaklaşımıdır.
  • Tekil Pozisyon Hesabı: MKT üyeleri adına açılan, sadece tek bir müşteriye veya üyenin kendi portföyüne ait pozisyonların izlendiği alt hesaplardır.
  • Yetkili Sınıflandırıcı: Lisanslı depolara teslim edilen tarım ürünlerini analiz eden, standartlara uygun olarak sınıflandıran ve bu durumu belgeleyen laboratuvarlardır.
  • MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu): Sermaye piyasası araçlarını kaydileştiren ve hak sahipleri bazında izleyen özel hukuk tüzel kişisi anonim şirket.
  • MKT (Merkezi Karşı Taraf): Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı olarak takasın tamamlanmasını garanti etmesi.
  • Başlangıç Teminatı: Pozisyon açılırken olası temerrüt riskine karşı alınan ilk teminat.
  • Değişim Teminatı: Piyasa fiyatı değişimleri sonucu oluşan kâr/zarar farklarının (mark-to-market) karşılanması.
  • Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının fiziki senet yerine elektronik ortamda kayıtla temsil edilmesi.

Önemli Formüller

BDDK Mevzuatına Göre Sermaye Tutarı
$Sermaye Tutarı = Standart Oran İçin Gereken Sermaye + İlave Sermaye Tutarı$
Standart Oran İçin Gereken Sermaye: Bankacılık Kanunu uyarınca sermaye yeterliliği için bulundurulması gereken tutar
İlave Sermaye Tutarı: İçsel sermaye yeterliliği değerlendirmesi sonucu BDDK tarafından talep edilen ek tutar
Örnek: Standart rasyo için 100 TL ve BDDK ek talebi için 10 TL gerekiyorsa, toplam sermaye tutarı 110 TL olarak hesaplanır.
MKK Sermaye Dağılımı (31.12.2025)
$Toplam Sermaye = Takasbank (%64,9) + BİST (%30,1) + TSPB (%5)$
Toplam Sermaye: 100.000.000 TL
Takasbank: 64.900.000 TL
Borsa İstanbul: 30.100.000 TL
TSPB: 5.000.000 TL
Örnek: Sermaye artırımında BİST en fazla %50 paya sahip olabilir.

Önemli Noktalar

  • MKK'nın sermayesi 100 milyon TL'dir ve paylar A ve B grubu olarak ikiye ayrılmıştır.
  • MKK ortaklık yapısında Takasbank %64,9, Borsa İstanbul %30,1 ve TSPB %5 pay oranına sahiptir.
  • MKK esas sözleşmesine göre Takasbank payı %75'i, Borsa İstanbul payı %50'yi ve TSPB payı %10'u geçemez.
  • İşlem teminatı, başlangıç teminatı ve değişim teminatı olmak üzere iki ana bileşenden oluşmaktadır.
  • MKK'nın kurucu ortakları Borsa İstanbul, Takasbank ve Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB) olabilir.
  • Portföy bazlı teminatlandırmada, aynı hesaptaki varlıklar arasındaki korelasyonların risk azaltıcı etkileri hesaplamaya dahil edilir.
  • MKK, lisanslı depolar tarafından düzenlenen ürün senetlerinin (ELÜS) kaydileştirilmesi ve izlenmesi işlemlerini de yürütür.
  • MKT hizmeti kapsamında Takasbank, açık teklif veya sözleşme yenileme yöntemleriyle takasın tamamlanmasını taahhüt eder.
  • MKK ortaklık yapısında Takasbank, Borsa İstanbul ve TSPB dışındaki 'diğer ortakların' her birinin payı %5'i geçemez.
  • SPK, MKK esas sözleşmesinde yer alan kâr payı dağıtım oranlarına ve pay sahiplerine tanınan imtiyazlara sınırlama getirebilir.
  • MKK'nın görevleri arasında sermaye piyasası verileri için merkezi bir veri bankası oluşturmak ve genel kurullara elektronik katılım altyapısı sağlamak bulunur.
  • Takasbank bünyesindeki uygulama prosedürleri Takasbank Genel Müdürü tarafından onaylanır.
  • Piyasa riski hesaplanırken; hisse senedi, kur, faiz oranı ve emtia risklerinin yanı sıra hisse riskine ilişkin spesifik riskler de dikkate alınır.
  • MKK, kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarının teslim alınması ve imhasını SPK tarafından belirlenen esaslar çerçevesinde yürütür.
  • MKK'nın en büyük ortağı %64,9 ile Takasbank'tır.
  • MKK esas sözleşmesine göre hiçbir 'diğer' ortak %5'ten fazla paya sahip olamaz.
  • MKT uygulamalarında 'Açık Teklif' ve 'Sözleşme Yenileme' olmak üzere iki temel yöntem vardır.
  • Brüt teminatlandırmada müşteri pozisyonları netleştirilmez, her müşteri için ayrı hesaplanır.
  • MKK kayıtları hem üye (aracı kurum) hem de hak sahibi (yatırımcı) bazında tutulur.

Sık Yapılan Hatalar

  • MKK'nın bir kamu kurumu olduğu düşünülmektedir; ancak MKK özel hukuk tüzel kişiliğine sahip bir anonim şirkettir.
  • Açık pozisyonun sadece türev araçlarda olduğu sanılmaktadır; oysa Ödünç Pay Piyasası'ndaki vadesi gelmemiş işlemler de açık pozisyon kabul edilir.
  • Brüt ve net teminatlandırma karıştırılmaktadır; brüt yöntemde müşteri pozisyonları netleştirilmez, her biri için ayrı teminat hesaplanır.
  • MKT'nin sadece alıcıyı koruduğu varsayılmaktadır; oysa MKT hem alıcıya karşı satıcı hem de satıcıya karşı alıcı olarak takasın her iki tarafını da taahhüt altına alır.
  • Başlangıç teminatı ile değişim teminatı karıştırılmaktadır; başlangıç teminatı risk için en başta alınırken, değişim teminatı piyasa fiyat değişimlerine göre sonradan oluşur.
  • Piyasa Üyesi ile MKT Üyesi kavramlarının karıştırılması; Piyasa Üyesi sadece işlem yapma yetkisine sahipken, MKT Üyesi takas yükümlülüklerine taraf olan kuruluştur.
  • MKK'nın sadece hisse senetleri ile ilgilendiğinin sanılması; MKK aynı zamanda ELÜS (Elektronik Ürün Senedi) ve borçlanma araçlarının kaydileştirilmesinden de sorumludur.
  • MKK'yı kamu kurumu sanmak (Aslında özel hukuk tüzel kişisi anonim şirkettir).
  • Başlangıç teminatı ile değişim teminatını karıştırmak (Başlangıç pozisyon açılışında, değişim fiyat hareketlerinde istenir).
  • MKK'nın borsa kotasyonu yaptığına inanmak (Kotasyon Borsanın yetkisindedir, MKK sadece kayıt tutar).

Temel Kavramlar

  • Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK): Sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri yürüten, bu araçları ve bağlı hakları elektronik ortamda üyeler ve hak sahipleri bazında izleyen merkezi saklama kuruluşudur.
  • MKK Sermaye ve Ortaklık Yapısı: 100 milyon TL sermayesi olan kuruluşun payları A ve B grubu olarak ayrılmış olup ana ortakları Takasbank (%64,9), Borsa İstanbul (%30,1) ve TSPB (%5) olarak dağılmıştır.
  • Azami Pay Oranları: MKK esas sözleşmesi uyarınca ortakların sahip olabileceği paylar; Borsa İstanbul için %50, Takasbank için %75, TSPB için %10 ve diğer ortaklar için %5 ile sınırlandırılmıştır.
  • Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda ihracını esas alan, SPK tarafından belirlenen araçların MKK nezdinde isme açılmış hesaplarda izlenmesi sürecidir.
  • İhraççı Havuz Hesabı: Kaydi sermaye piyasası araçlarının ihraç sürecindeki geçici kayıtlarının izlendiği, satış süresince takibin yapıldığı ve yatırım fonu katılma payı işlemlerinin yürütüldüğü hesaptır.
  • Bilinmeyen Ortak Hesabı: Kaydi dönüştürme aşamasında hak sahiplerinin ihraççı tarafından henüz tespit edilemediği durumlarda, bu nitelikteki payların toplu olarak izlenmesi amacıyla oluşturulan geçici hesaptır.
  • Yabancı Saklama Global Hesabı: Yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait araçların, YMSK veya genel saklama yetkili kuruluşlar nezdinde hak sahibi ismi açılmaksızın toplu tutulduğu havuz niteliğindeki hesaptır.
  • TCMB Özel Üyelik Statüsü: TCMB'nin talebiyle verilen, MKK Yönetmeliği'nin disiplin cezaları, üyeliğin durdurulması, gözetim ve denetime ilişkin hükümlerinin uygulanmadığı ayrıcalıklı bir üyelik türüdür.
  • Elektronik Kayıt Kuruluşu (EKK): Lisanslı depolarca düzenlenen ürün senetlerinin kaydileştirilmesi ve izlenmesi süreçlerini yürüten, MKK ile entegre çalışan ve Bakanlık denetimine tabi olan sistemdir.
  • Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) Devri: Hakkında tazmin veya tedrici tasfiye kararı verilen yatırım kuruluşlarının MKK nezdindeki kayıtları üzerinde işlem yapma yetkisinin başka işleme gerek kalmaksızın devredildiği kurumdur.
  • Sicil Numarası: Merkezi Kaydi Sistem'de (MKS) her yatırımcı için kimlik veya vergi numarası teyidi sonrası üretilen, yatırımcının tüm üyelerdeki hesapları için geçerli olan tekil tanımlayıcıdır.
  • Müşterek Mülkiyet Yatırımcı Hesabı: Birden fazla kişinin ortak mülkiyetinde açılan ve iştirak oranlarının MKK nezdinde kayden izlendiği, hak sahiplerinin talebiyle oluşturulan özel bir hesap türüdür.
  • Merkezi Doküman Yönetim Sistemi: Yurt dışında yerleşik hak sahiplerinin yatırım kuruluşlarında hesap açabilmesi için gerekli belgelerin elektronik ortamda temin edildiği ve paylaşıldığı merkezi sistemdir.
  • Elektronik Genel Kurul (e-GKS): Payları kayden izlenen anonim ortaklıkların genel kurullarına hak sahiplerinin elektronik ortamda katılmasına ve oy kullanmasına imkan tanıyan teknolojik altyapıdır.
  • Takas Havuz Hesabı: Merkezi takas kuruluşunun, üyelerin takas işlemlerini vekil sıfatıyla gerçekleştirmek amacıyla MKK nezdinde kullandığı hesaptır.
  • DİBS Depo Hesabı: EMKT sistemindeki banka depo hesapları ile MKK hesapları arasındaki DİBS aktarımlarının ve yatırımcı işlemlerinin yürütüldüğü özel hesaptır.
  • MKK Sermayesi: 100.000.000 TL toplam sermaye; Takasbank (%64,9), Borsa İstanbul (%30,1) ve TSPB (%5) ana ortaklardır.
  • Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda isme açılmış hesaplarda izlenmesidir.
  • Sicil Numarası: MKS'de her yatırımcı için kimlik doğrulaması sonrası üretilen tekil kimlik numarasıdır.
  • YMSK: Yabancı Merkezi Saklama Kuruluşu; MKK'ya üye olabilir ve global hesaplar açabilir.
  • ELÜS: Elektronik Ürün Senedi; lisanslı depolardaki ürünleri temsil eden ve EKK nezdinde izlenen senetlerdir.

Önemli Formüller

MKK Pay Sahipliği Üst Limitleri
Pay \le Azami Oran
Takasbank: %75
Borsa İstanbul: %50
TSPB: %10
Diğer Ortaklar: %5
Örnek: Borsa İstanbul'un payı %30,1'dir, üst sınırı olan %50'nin altındadır.

Önemli Noktalar

  • 1 Nisan 2021 itibarıyla, payları kayden izlenen şirketler dışındaki anonim şirketlerin hamiline yazılı pay sahipleri ve pay bilgileri MKK nezdinde izlenmeye başlanmıştır.
  • MKK ve üyeleri, kayıtların yanlış tutulmasından dolayı hak sahiplerinin uğrayacağı zararlardan kusurları oranında sorumludur; bu sorumluluk sözleşmeyle kaldırılamaz.
  • MKK'nın tek sunucu olduğu temel hizmetlerde ücretler Yönetim Kurulu kararı ve SPK onayı ile belirlenirken, faydalanılması zorunlu olmayan hizmetlerde SPK'ya sadece bilgi verilir.
  • Kaydileştirme kararı verilen ancak teslim edilmeyen sermaye piyasası araçları borsada işlem göremez ve aracı kurumlarca alım satımına aracılık edilemez.
  • İşlem yetkisinin MKK tarafından belirlenen başka bir üyeye devri halinde, devralınan hesaplara 3 ay boyunca ücret tahakkuk ettirilmez.
  • Borsa dışında yapılan satışlarda; satılan pay tutarları ve alıcı bilgileri, satışın yapıldığı günü izleyen iş günü sonuna kadar MKK'ya bildirilmelidir.
  • Yatırım fonu katılma paylarının ihraç ve iptal işlemleri doğrudan ihraççı havuz hesabı kullanılarak gerçekleştirilir.
  • Esas sermaye sistemindeki ortaklıkların kayıtları geçici nitelikte olup, sermayenin ticaret siciline tescili ve tescili izleyen iş günü MKK'ya bildirilmesiyle kesinlik kazanır.
  • Yatırım kuruluşlarının MKK üyesi olabilmesi için sermaye piyasası mevzuatı çerçevesinde 'saklama hizmeti' vermek üzere yetkilendirilmiş olmaları zorunludur.
  • İhraççılar, bedelli veya bedelsiz sermaye artırım tarihinden en geç bir iş günü öncesine kadar gerekli bilgileri MKK'ya bildirmekle yükümlüdür.
  • Borsada işlem gören şirketlerin KAP'ta yayınladıkları hak kullanım duyuruları, MKK'ya yapılması gereken resmi bildirim yerine geçer.
  • Süresi içerisinde kullanılmayan yeni pay alma (rüçhan) hakları, sürenin sonunda MKK tarafından hesaplardan silinir.
  • Kaydi sermaye piyasası araçlarına ilişkin faiz ve temettü tutarları, hak edildikleri ilk gün dağıtılmak üzere MKK'nın muhabir bankası olan Takasbank'a aktarılır.
  • MKK üyeliğinin iptali için yatırım kuruluşlarının nezdinde bakiyeli hesap bulunmaması, ihraççılar için ise kayden izlenen araç kalmaması şarttır.
  • EKK (Elektronik Kayıt Kuruluşu) üyeliği için lisanslı depo işletmeleri ve yetkili sınıflandırıcıların Ticaret Bakanlığı'ndan alınan geçerli bir lisansa sahip olmaları şarttır.
  • MKK, üyeler arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde Hukuk Muhakemeleri Kanunu çerçevesinde tahkim sisteminin kullanılmasına yardımcı olur.
  • MKK'nın gözetim ve denetim merci Sermaye Piyasası Kurulu'dur (SPK).
  • TCMB özel üyelik statüsündedir ve disiplin hükümlerine tabi değildir.
  • Kayıtların yanlış tutulmasından MKK ve üyeleri kusurları oranında sorumludur.
  • 1 Nisan 2021 itibarıyla borsa dışı anonim şirketlerin hamiline payları da MKK'da izlenmektedir.
  • Bedelli artırımlarda rüçhan bedeli ödendiğinde haklar silinir ve paylar ihraççı havuzundan yatırımcıya geçer.

Sık Yapılan Hatalar

  • MKK üyeliğinin sadece Borsa İstanbul üyeliğine bağlı olduğu düşünülmemelidir; SPK onayı ile diğer kuruluşlar da üye olabilir.
  • Tüm anonim şirketlerin değil, sadece payları kayden izlenenlerin e-Genel Kurul altyapısı MKK tarafından zorunlu olarak sağlanır.
  • Sermaye azaltımı işlemlerinde payların doğrudan iptal edildiği sanılmamalıdır; önce ihraççı havuz hesabında toplanır, tescili müteakip iptal edilir.
  • MKK'yı bir borsa veya fiyat belirleyici kurum olarak düşünmek (MKK sadece kayıt tutar).
  • Tüm anonim şirketlerin MKK'ya ortak olduğunu sanmak (Sadece Takasbank, BIST ve TSPB ortaktır).
  • Fiziki senetlerin kaydileştirme sonrası hala borsada satılabileceğini sanmak (Teslim edilmeyen senetler işlem göremez).
3

Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) Yapısı, Görevleri ve Kaydi Sistem Esasları

Bu bölümün maddeleri 2. bölümde birebir yer alıyor; aynı metni iki kez basmamak için burada tekrarlamadık.

Temel Kavramlar

  • Bedelsiz Sermaye Artırımı: İhraççı havuz hesabına kaydedilen hakların, sermaye artırımı tarihi itibarıyla açıklanan oranlara göre üye hesaplarına aktarılması sürecidir.
  • Borsa Dışı Satış Bildirimi: Satılan pay tutarları ve alıcı hesap bilgilerinin, satışı izleyen iş günü sonuna kadar ihraççı veya aracı üye tarafından MKK'ya bildirilmesidir.
  • Geçici Kayıt: Esas sermaye sistemindeki ortaklıkların kayıtlarının, ticaret siciline tescil edilene kadar taşıdığı ve tescil bildirimiyle kesinleşen hukuki statüdür.
  • Takas Havuz Hesabı: Yatırım kuruluşlarının takas borçlarını kapatmak amacıyla, satışı yapılan sermaye piyasası araçlarını aktardıkları MKK nezdindeki merkezi hesaptır.
  • Mali Hak Bildirimi: İhraççıların faiz ve temettü gibi hak kullanımlarına ilişkin bilgileri, en geç işleme başlamadan bir gün önce MKK'ya iletme yükümlülüğüdür.
  • Genel Kurul Listesi: TTK 417 uyarınca genel kurula katılacak hak sahiplerini gösteren, genel kuruldan bir gün önce MKK tarafından hazırlanan resmi listedir.
  • Yatırımcı Blokajı: Hesap sahiplerinin, ilgili üyenin tasarruf yetkisini sınırlamak amacıyla MKK nezdindeki hesapları üzerine koyabildikleri iradi kısıtlamadır.
  • e-YATIRIMCI: Rehin veya teminat amaçlı pay senedi çıkış işlemlerinin gerçekleştirilebilmesi için yatırımcıların kayıt olmasının zorunlu tutulduğu bilgi portalıdır.
  • Merkezi Takas Kuruluşu (MTK): Borsadaki işlemlerin teslimi, ödenmesi ve teminat ifasını yürüten, Bakan izniyle kurulan anonim ortaklık niteliğindeki özel hukuk tüzel kişisidir.
  • Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği risk yönetim uygulamasıdır.
  • Doğrudan Takas Üyesi: Merkezi takas kuruluşu nezdinde sadece kendi ve/veya kendi müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan üye türüdür.
  • Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin yanı sıra, diğer piyasa üyelerinin de takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan merkezi takas kuruluşu üyesidir.
  • Hareketsizleştirme: DİBS ödemelerinde, ödeme gününden bir gün önce EMKT sisteminin kapanmasıyla kıymetlerin işlem yapılamaz hale getirilmesi ve itfada silinmesidir.
  • İhraççı Havuz Hesabı: Sermaye azaltımı veya yatırım fonu iadelerinde, iptal edilecek payların toplanması ve silinmesi amacıyla kullanılan özel hesaptır.
  • Kıymetli Haklar Sistemi: 6362 sayılı SPKn ile fiziki senet basımı imkanının ortadan kaldırılarak, sermaye piyasası araçlarının kıymetli evrak niteliğinden elektronik ortamda izlenen haklar niteliğine dönüşmesini ifade eden sistemdir.
  • Yatırımcı Uyarı Sistemi: Hak sahiplerinin bilgilendirilmesi amacıyla MKK nezdinde kurulan, SPK tarafından kaydı zorunlu tutulabilen ve kayıt olunmaması durumunda belirli işlemlerin gerçekleştirilmesinin engellenebildiği sistemdir.
  • Darphane Sertifikaları Fiziki Teslimi: Kayden izlenen sertifikalar karşılığında fiziki emtianın (altın), MKS üzerinden Darphane'ye iletilen taleplerin onaylanması ve ilgili sertifikaların iptali ile yatırımcıya teslim edilmesi sürecidir.
  • MKS (Merkezi Kayıt Sistemi): Sermaye piyasası araçlarının kayden izlendiği, MKK tarafından işletilen sistem.
  • MTK (Merkezi Takas Kuruluşu): Borsadaki işlemlerin nakit ve kıymet takasını yürüten anonim ortaklık.
  • MKT (Merkezi Karşı Taraf): Takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt etmesi.
  • Genel Takas Üyesi: Hem kendi hem de diğer üyelerin takas işlemlerini yapmaya yetkili kuruluş.
  • Hareketsizleştirme: DİBS ödemelerinden bir gün önce kıymetlerin transferinin durdurulması işlemi.

Önemli Noktalar

  • Borsa dışında yapılan satışların MKK'ya bildirim süresi, satış gününü izleyen iş günü sonuna kadardır.
  • Özsermaye hallerine (temettü, artırım vb.) başlayacak şirket listesi her gün saat 16:30'da (yarım günlerde 12:00) kesinleştirilir.
  • MKT hizmeti veren kuruluşların iç denetim birimleri, risk ve altyapı güvenilirliğini asgari 6 aylık dönemlerle kontrol edip SPK'ya bildirir.
  • Genel kurula katılacaklar listesi, MKK tarafından genel kurul gününden tam bir gün önce hazırlanmak zorundadır.
  • MKT uygulaması kapsamında alınan teminatların mülkiyeti takas kuruluşuna geçer; ancak kuruluş üyelerin müşterilerine karşı sorumlu değildir.
  • Esas sermaye sisteminde sermaye artırım kayıtları, ticaret siciline tescili izleyen iş günü MKK'ya bildirilerek kesinleşir.
  • Sermaye piyasası araçları üzerindeki rehin ve intifa hakları, belgelerin üyeye verilmesiyle derhal MKK kayıtlarına yansıtılır.
  • Merkezi Takas Kuruluşlarının (MTK) kuruluşuna SPK'nın teklifi üzerine ilgili Bakan tarafından izin verilir; faaliyete geçmeleri ise SPK iznine tabidir.
  • TCMB, yatırım kuruluşları ve Takasbank tarafından önerilip SPK tarafından kabul edilen diğer kişiler MTK'ya üye olabilir.
  • Sermaye piyasası araçlarına ilişkin teminatlar ve garanti fonu varlıkları, para piyasalarına ilişkin teminat ve varlıklardan ayrı izlenmek zorundadır.
  • SPK, MKT hizmeti verecek kuruluşların mali yeterliliğini stres testleri ile değerlendirme ve kredi derecelendirmesi yapılmasını talep etme yetkisine sahiptir.
  • Borsa İstanbul Kıymetli Madenler ve Kıymetli Taşlar Piyasası, EPİAŞ Elektrik Piyasası ve TEFAS platformundaki işlemlerde Takasbank'ın MKT rolü bulunmamaktadır.
  • Kayden izlenen araçlara ilişkin haciz, tedbir ve her türlü idari/adli talep, münhasıran MKK üyeleri tarafından ilgili hesaplarda ayrı bir alt hesap oluşturularak yerine getirilir.
  • DİBS ödemelerinde EFT üyesi olmayan MKK üyelerine ait tutarlar, TCMB tarafından MKK'nın muhabir bankası olan Takasbank'a aktarılarak dağıtılır.
  • Teminat ve rehin kayıtlarında kıymetler kural olarak teminat verenin alt hesabında izlenir, ancak taraflarca kararlaştırılırsa teminat alanın alt hesabında da izlenebilir.
  • Kaydileştirme süreci 25.04.2005 tarihinde yatırım fonları ile başlamış, 28.11.2005 tarihinde pay senetlerinin topluca kaydileştirilmesi ile devam etmiştir.
  • Bedelsiz haklar sermaye artırımı tarihi itibarıyla hesaplara aktarılır.
  • Borsa dışı satış bildirimleri T+1 iş günü sonuna kadar MKK'ya yapılmalıdır.
  • Temettü ve faiz ödemeleri hak edildikleri ilk gün Takasbank üzerinden dağıtılır.
  • Özsermaye halleri listesi tam günlerde 16:30, yarım günlerde 12:00'de kesinleşir.
  • MKT uygulamasında teminatların mülkiyeti takas kuruluşuna geçer.

Sık Yapılan Hatalar

  • MTK kuruluş izninin doğrudan SPK tarafından verildiğini düşünmek (İzin Bakan tarafından verilir).
  • Tüm piyasalarda MKT uygulamasının bulunduğunu varsaymak (EPİAŞ ve TEFAS gibi platformlarda MKT rolü yoktur).
  • Haciz ve tedbir işlemlerinin doğrudan MKK merkezi tarafından yapıldığını sanmak (Bu işlemler münhasıran üyeler tarafından alt hesap açılmasıyla yapılır).
  • Rehin ve teminat kayıtlarının sadece teminat verenin hesabında tutulabileceğini düşünmek (Teminat alanın hesabında da izlenebilir).
  • MKK ve Takasbank rollerinin karıştırılması (Saklama MKK, Takas Takasbank).
  • Sermaye azaltımında payların doğrudan silindiğinin sanılması (Önce ihraççı havuzuna toplanır).
  • Tüm piyasalarda MKT rolü olduğunun varsayılması (Elektrik piyasası ve TEFAS'ta MKT rolü yoktur).

Temel Kavramlar

  • Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını kendi mali taahhüdü altında garanti ettiği sistemdir.
  • Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin işlemlerine ek olarak, diğer piyasa üyelerinin takas işlemlerini de gerçekleştirmeye yetkili olan, daha geniş yetkili üyelik türüdür.
  • Doğrudan Takas Üyesi: Sadece kendi portföyü ve/veya kendi müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan, başka üyelerin işlemlerine aracılık edemeyen üyelik tipidir.
  • İşlemci Kuruluş: MKT olan piyasalarda işlem yapan ancak yükümlülüklerinin tasfiyesini bir genel MKT üyesi aracılığıyla gerçekleştiren, üye ile müteselsilen sorumlu kuruluştur.
  • Takas Kesinliği: Üyelerin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiye işlemlerine başlanması durumunda dahi takas talimatlarının geri alınamaz ve iptal edilemez olması ilkesidir.
  • Çok Taraflı Netleştirme: Aynı gün valörlü işlemlerde üyenin tüm alış ve satışlarının mahsup edilerek tek bir net nakit borç veya alacak oluşturulması sürecidir.
  • Teslim Karşılığı Ödeme: Yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağının ödenmediği, kısmi ifada ise alacakların kapatılan borçla orantılı olarak ödendiği temel takas prensibidir.
  • İşlem Öncesi Depo Şartı: Emir verildiği anda ilgili nakit veya sermaye piyasası aracının yatırım kuruluşu nezdindeki hesapta bulunması ve takas tamamlanana kadar bloke edilmesi zorunluluğudur.
  • Üyelik Teminatı: Üyelerin aidat, ücret ve komisyon gibi yükümlülüklerini karşılamak amacıyla Takasbank tarafından talep edilen, nakit ve maktu tutarlı teminat türüdür.
  • Başlangıç Teminatı: Temerrüt durumunda pozisyonlar kapatılana kadar maruz kalınabilecek riskleri karşılamak üzere işlem başında talep edilen koruma tutarıdır.
  • Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi (mark-to-market) sonucunda ortaya çıkan fiyat farklarını karşılamak için talep edilen ek teminattır.
  • Serbest Virman: Üyenin hesabında bulunan bir varlığı herhangi bir karşı şart veya ödeme koşuluna bağlı olmaksızın başka bir hesaba aktarması işlemidir.
  • Şartlı Virman: Varlık transferinin gerçekleşmesinin, başka bir varlığın eş zamanlı olarak hesaba gelmesi şartına bağlandığı güvenli transfer yöntemidir.
  • Garanti Fonu: Takas sürecindeki gecikmeleri önlemek ve üye temerrütlerinde kullanılmak üzere Takasbank tarafından piyasa bazında veya ortak oluşturulan fondur.
  • Tekil Pozisyon Hesabı: Müşteriye ait pozisyon ve teminatların, Takasbank nezdinde üye hesaplarından ayrıştırılarak müşteri bazında tekil olarak izlendiği hesap türüdür.
  • Mahsup: Üyenin bir piyasadaki nakit alacağının, Takasbank tarafından belirlenen usullerle başka bir piyasadaki nakit borcuna sayılması işlemidir.
  • Nemalandırma: Nakit TL işlem teminatlarının, zorunlu karşılıklar ve komisyonlar düşüldükten sonra üye lehine faiz getirisinin hesaplanması sürecidir.
  • İçsel Kredi Derecelendirme: Üyelik türünün belirlenmesinde Takasbank tarafından gerçekleştirilen mali tahlil, istihbarat ve kredi değerliliği ölçüm çalışmasıdır.
  • Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takas işlemlerinde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını garanti eden kurum.
  • Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin yanı sıra diğer piyasa üyelerinin de takas işlemlerini yapmaya yetkili üye.
  • Takas Kesinliği: Takas talimatlarının ve işlemlerinin geri alınamaz ve iptal edilemez olması ilkesi.
  • Başlangıç Teminatı: Temerrüt anından pozisyonun kapatılmasına kadar oluşabilecek riskler için başlangıçta alınan teminat.
  • Değişim Teminatı: Pozisyonların piyasa fiyatıyla değerlenmesi sonucu oluşan farklar için talep edilen teminat.
  • İşlemci Kuruluş: MKT piyasalarında işlem yapan ancak takasını bir genel MKT üyesi aracılığıyla yürüten kurum.

Önemli Formüller

Kısmi Yükümlülük İfası Alacak Dağıtım Formülü
$Ödenecek Alacak = (Yerine Getirilen Yükümlülük / Toplam Yükümlülük) \times Toplam Alacak$
Yerine Getirilen Yükümlülük: Üyenin takas saatine kadar teslim ettiği nakit veya kıymet tutarı
Toplam Yükümlülük: Üyenin o günkü takas için borçlu olduğu toplam tutar
Toplam Alacak: Üyenin o günkü işlemlerden beklediği toplam hak ediş
Örnek: 100.000 TL borcu ve 80.000 TL alacağı olan bir üye, borcunun 50.000 TL'sini öderse, (50.000/100.000) * 80.000 = 40.000 TL alacağını tahsil edebilir.
Teminat Güven Aralığı
$GA \ge \%99$
GA: Güven Aralığı (Tek Taraflı)
Örnek: Teminatlar hesaplanırken olası zarar senaryolarının %99'unu kapsayacak şekilde hesaplama yapılır.

Önemli Noktalar

  • MKT üyelik şartlarını kaybedenlere eksiklikleri gidermesi için en fazla 3 ay süre verilir; risk durumunda süre verilmeksizin faaliyet durdurulabilir.
  • Mali yeterliliği yetersiz bulunan MKT üyelerine eksiklikleri gidermeleri için piyasa kuralları çerçevesinde azami 6 ay süre tanınır.
  • Teminat hesaplamalarında asgari %99’luk tek taraflı güven aralığı ve asgari 2 iş günü nakde dönüştürme süresi baz alınır.
  • Volatilite hesaplamalarında kullanılacak tarihsel veriler, veri temin edilebildiği sürece asgari son 12 ayı kapsamalıdır.
  • İşlem teminatları; kamu alacakları için dahi haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dahil edilemez ve üzerine ihtiyati tedbir konulamaz.
  • Genel MKT üyesi ile takas işlemini yürüttüğü işlemci kuruluş, Takasbank'a karşı yükümlülüklerden müşterek borçlu ve müteselsil kefil olarak sorumludur.
  • Borsada 5 iş gününden fazla işlem görmeyen varlıklar için Takasbank, ağırlıklı ortalama fiyat dışında farklı değerleme esasları belirleyebilir.
  • Günler arasındaki yükümlülük ve alacaklar netleştirilmez; netleştirme sadece aynı gün valörlü işlemler için çok taraflı olarak yapılır.
  • Takasbank; TEFAS, EPİAŞ ve Kıymetli Madenler Piyasası'nda MKT (Merkezi Karşı Taraf) rolünü üstlenmemektedir.
  • MKT üyesinin yükümlülüklerini yerine getiremeyeceği öngörüldüğünde Takasbank durumu ivedilikle SPK'ya ve ilgili kamu kurumlarına bildirmekle yükümlüdür.
  • Yönetim Kurulu, mali yeterliliği azalan üyeye 'brüt teminatlandırma' uygulama veya 'sadece risk azaltıcı işlemlere' izin verme yetkisine sahiptir.
  • İşlem öncesi depo şartının kontrolü ve uygulanması sorumluluğu yatırım kuruluşuna aittir; Takasbank bu kontrolün eksikliğinden sorumlu tutulamaz.
  • Konvertibl döviz teminatlar, TCMB tarafından ilan edilen en son döviz alış kuru üzerinden değerlenir.
  • Takas süresi; takas, saklama veya ödeme sistemlerinden kaynaklanan sorunlar nedeniyle Takasbank tarafından geçici olarak değiştirilebilir.
  • Takasbank dışına yapılacak transferlerde, hesabına transfer yapılan kurumun Takasbank üyesi olması şartı aranmaz.
  • Takasbank VİOP'ta 2014, Pay Piyasası'nda 2017 yılından beri MKT'dir.
  • Aynı gün valörlü işlemlerde çok taraflı netleştirme esastır.
  • Teminatlar kamu alacakları için dahi haczedilemez ve iflas masasına dahil edilemez.
  • Döviz teminatları TCMB Döviz Alış kuru üzerinden değerlenir.
  • Üye kısıtlamalarında iyileştirme süresi genel şartlar için 3 ay, MKT teknik yetersizlikleri için 6 aydır.

Sık Yapılan Hatalar

  • Takasbank'ın tüm piyasalarda MKT rolü üstlendiğini varsaymak (TEFAS ve EPİAŞ istisnadır).
  • Teminatların mülkiyetinin her zaman üyede kaldığını düşünmek (Sözleşme ile mülkiyet Takasbank'a devredilebilir).
  • Tekil hesap kullanımının her piyasada zorunlu olduğunu sanmak (Takasbank, türev araçlar hariç bazı piyasalarda tekil hesap kullanımını kısıtlayabilir).
  • Üyelik teminatı ile işlem teminatını karıştırmak (Üyelik teminatı aidatlar içindir).
  • Günler arası netleştirme yapılabileceğini düşünmek (Netleştirme sadece aynı gün içindeki işlemler için yapılır).
  • Müşteri teminatlarının üyenin diğer borçları için kullanılabileceğini sanmak (Kesinlikle yasaktır, ayrıştırma esastır).

Temel Kavramlar

  • Garanti Fonu: Takas sürecindeki gecikmeleri önlemek ve üyelerin yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda kullanılmak üzere Takasbank tarafından oluşturulan, haczedilemez ve rehnedilemez fondur.
  • Açık Teklif Yöntemi: Takasbank'ın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçtiği merkezi takas yöntemidir.
  • Sözleşme Yenileme Yöntemi: Takas tamamlanmadan önce taraflar arasındaki sözleşmenin iptal edilerek Takasbank'ın taraflarla ayrı ayrı yeni sözleşme yapması esasına dayanan MKT uygulama yöntemidir.
  • Mağduriyet Ödemesi: Temerrüde düşen üyeden tahsil edilen faizin, teslimat yapılamayan alacaklı üyeye gecikilen günler karşılığı Takasbank tarafından belirlenen oranda yapılan ödemedir.
  • İlave Katkı Payı: Garanti fonunun yetersizliği durumunda MKT üyelerinden talep edilebilen, tutarı üyenin yatırdığı normal katkı payını aşamayan tamamlayıcı ödeme yükümlülüğüdür.
  • Normal Katkı Payı: MKT üyelerinin garanti fonuna yatırmak zorunda olduğu, sabit ve değişken unsurlardan oluşan, üyelerin riskleri ile orantılı olarak belirlenen temel katkı tutarıdır.
  • Tekil Pozisyon Hesabı: Müşterilere ait pozisyon ve teminatların, MKT üyesinin kendi hesaplarından veya diğer müşterilerin hesaplarından ayrı olarak izlendiği münhasır alt hesaplardır.
  • Temerrüt: Üyelerin takas yükümlülüklerini, teminat tamamlama çağrılarını veya ödemelerini belirlenen usul ve zamanda yerine getirmemesi durumunda bildirim gerekmeksizin düştükleri durumdur.
  • Bağlantılı Çalışma (Interoperability): Takasbank'ın yurt içi veya dışındaki diğer MKT kuruluşları ile riskler oranında teminat ve kaynak değişimi yapmasını sağlayan karşılıklı veya katılımcı bağlantı modelidir.
  • Karşılanmış Risklere Tahsis Edilen Sermaye: Takasbank'ın MKT hizmetleri nedeniyle üstlendiği riskler için asgari sermaye ve operasyonel giderleri baz alarak ayırdığı, likiditesi yüksek varlıklarda tutulan sermaye bölümüdür.
  • Sabit Garanti Fonu Katkı Payı: Yatırılmış garanti fonu katkı paylarının, üyelerin risklerinden bağımsız olarak belirlenen sabit kısmıdır.
  • Değişken Garanti Fonu Katkı Payı: Yatırılmış garanti fonu katkı paylarının, MKT üyelerinin işlemlerinden kaynaklanan riskleri ile orantılı olarak belirlenen kısmıdır.
  • Taşınabilirlik: MKT üyesinin faaliyetlerinin kısıtlanması veya sona ermesi durumunda, müşteri pozisyon ve teminatlarının devreden üyenin yazılı onayı ile başka bir MKT üyesine aktarılmasıdır.
  • Risk Komitesi: MKT risklerini değerlendirmek üzere kurulan ve organize piyasalar dışındaki türev araç işlemlerinde MKT hizmeti verilebilmesi için kurulması zorunlu olan komitedir.
  • Waterfall (Şelale) Yapısı: Temerrüt halinde zararların karşılanmasında kullanılacak kaynakların öncelik sırası (Üye teminatı > Üye GF payı > Sigorta > Takasbank tahsisli sermaye > Diğer üye GF payları > İlave paylar > Takasbank kalan sermaye).
  • Açık Teklif (Open Offer): İşlemin eşleştiği anda MKT'nin taraflar arasına girerek alıcı/satıcı konumuna geçmesi.
  • Sözleşme Yenileme (Novation): Mevcut sözleşmenin iptal edilip Takasbank ile taraflar arasında yeni sözleşmeler kurulması.
  • Mağduriyet Ödemesi: Temerrüt nedeniyle alacağını alamayan üyeye, tahsil edilen temerrüt faizinden yapılan ödeme.
  • Interoperability: Farklı MKT kuruluşlarının karşılıklı veya katılımcı (üye olma) şeklinde birlikte çalışabilmesi.

Önemli Formüller

Garanti Fonu Alt Sınırı
$GF_{size} \geq \max(P_1, P_2 + P_3)$
GF_size: Garanti Fonu Büyüklüğü
P1: En büyük açık pozisyona sahip üyenin kaynak ihtiyacı
P2+P3: İkinci ve üçüncü büyüklükte açık pozisyona sahip üyelerin toplam kaynak ihtiyacı
Örnek: En büyük üyenin riski 100 TL, 2. ve 3. üyelerin toplam riski 120 TL ise fon büyüklüğü en az 120 TL olmalıdır.
Karşılanmış Risklere Tahsis Edilecek Sermaye
$S = (M + (O \times 0.75)) \times 0.25$
S: Tahsis edilecek sermaye
M: Bankacılık mevzuatı uyarınca hesaplanan asgari sermaye tutarı
O: MKT hizmetlerine ilişkin geçmiş bir yıllık operasyonel giderler
Örnek: Asgari sermaye 1000 TL ve yıllık operasyonel gider 400 TL ise; (1000 + 300) * 0.25 = 325 TL tahsis edilir.
Karşılanmış Risklere Tahsis Edilecek Sermaye
$S_{tahsis} = (S_{min} + OG \\1 0,75) \\1 0,25$
S_{tahsis}: Tahsis edilecek sermaye
S_{min}: Asgari yasal sermaye yükümlülüğü
OG: Geçmiş bir yıllık operasyonel giderler
Örnek: Smin=1M, OG=1M ise: (1M + 750bin) * 0,25 = 437.500 TL
Garanti Fonu Asgari Büyüklüğü
$GF \\1 \max(P_1, P_2 + P_3)$
P_1: En büyük açık pozisyona sahip üyenin ihtiyacı
P_2, P_3: 2. ve 3. en büyük üyelerin toplam ihtiyacı

Önemli Noktalar

  • Temerrüt halinde kaynak kullanım sırası: Üyenin teminatları > Üyenin GF payı > Sigorta > Takasbank tahsisli sermaye > Diğer üyelerin GF payları > İlave GF payları > Takasbank kalan sermayesi.
  • Takasbank, tahsis ve taahhüt edeceği sermaye miktarlarını her yıl en geç 4. ayın (Nisan) ilk iş günü günceller ve internet sitesinde duyurur.
  • İç denetim birimleri, risk yönetim ve bilgi işlem altyapısını asgari 6 aylık dönemler itibarıyla kontrol etmek ve sonuçlarını SPK'ya bildirmekle yükümlüdür.
  • Temerrüt faizi hesaplanırken BIST Repo, TCMB Bankalararası Para Piyasası veya Takasbank Para Piyasası faizlerinden en yüksek olanı esas alınır.
  • Garanti fonu katkı payları kamu alacakları için olsa dahi haczedilemez, rehnedilemez ve iflas masasına dahil edilemez.
  • Temerrüt faizine ilişkin itirazlar, tahakkuk tarihinden itibaren en geç bir hafta içinde Takasbank'a yazılı olarak yapılmalıdır.
  • MKT üyesinden talep edilebilecek ilave garanti fonu katkı payı, üyenin yatırmış olduğu normal katkı payı tutarını geçemez.
  • Temerrüt faizi için belirlenen alt ve üst sınırlar, Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından ilan edilen yıllık yeniden değerleme oranını geçemez.
  • Aynı gün içerisinde yerine getirilmeyen yükümlülüklerde temerrüt faizi üst sınırı uygulanmaz.
  • Alacaklı üyeye aynı gün içinde ödeme yapılması durumunda mağduriyet ödemesi yapılmaz.
  • Yabancı para cinsinden yükümlülüklerde temerrüt faizi matrahı, TCMB tarafından ilan edilen ilgili valördeki döviz alış kuru üzerinden hesaplanır.
  • Stres testleri sonuçları iç sistem birimleri tarafından 3 aylık dönemler itibarıyla Yönetim Kurulu'na raporlanır ve SPK'ya bildirilir.
  • Temerrüt sonrası sağlanan kaynaklar; önce borçların kapatılmasında, sonra sırasıyla diğer üyelerin ilave katkı paylarının ve ardından normal katkı paylarının iadesinde kullanılır.
  • MKT'nin temel hizmet ücretleri SPK onayı ile yürürlüğe girerken, yan hizmet ücretleri sadece SPK'nın bilgisine sunulur.
  • Olağanüstü durumlarda Takasbank; işlem limitlerini değiştirme, değişim teminatı dağıtımlarını durdurma ve pozisyonların zorunlu devri gibi tedbirler alabilir.
  • Temerrüt faizi; BIST Repo, TCMB Para Piyasası ve Takasbank Para Piyasası oranlarından en yüksek olanına göre hesaplanır.
  • İtiraz süresi tahakkuktan itibaren 1 haftadır ve ödemeyi durdurmaz.
  • İlave garanti fonu katkı payı, yatırılmış normal katkı payı tutarını aşamaz.
  • Bilgi teknolojileri denetimi 6 ayda bir, stres testleri raporlaması 3 ayda bir yapılır.
  • Sermaye tahsis ve taahhütleri her yıl Nisan ayının (4. ay) ilk iş günü güncellenir.

Sık Yapılan Hatalar

  • Risk Komitesi'nin tüm MKT hizmetlerinde zorunlu olduğu düşünülür; ancak sadece organize piyasa dışı türev araç işlemlerinde zorunludur.
  • Mağduriyet ödemesinin her durumda yapıldığı sanılır; oysa alacaklıya aynı gün ödeme yapılırsa bu ödeme gerçekleştirilmez.
  • İç denetim raporlama süresi (6 ay) ile stres testi raporlama süresi (3 ay) birbiriyle karıştırılmamalıdır.
  • Mağduriyet ödemesinin sadece talep halinde yapıldığını sanmak (Re'sen yapılır, reddetmek için yazı gerekir).
  • Temerrüt waterfall sıralamasında 'Diğer üyelerin GF paylarını' Takasbank sermayesinden önceye koymak (Takasbank tahsisli sermayesi daha önceliklidir).
  • İlave katkı payı sınırını işlem hacmiyle karıştırmak (Sınır, yatırılmış katkı payı tutarıdır).
7

Merkezi Karşı Taraf (MKT) Uygulamaları, Garanti Fonu ve Temerrüt Yönetimi

Temel Kavramlar

  • Garanti Fonu: Takas sürecindeki gecikmeleri önlemek ve üyelerin yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda kullanılmak üzere Takasbank tarafından oluşturulan, haczedilemez ve rehnedilemez fondur.
  • Açık Teklif Yöntemi: Takasbank'ın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçtiği merkezi takas yöntemidir.
  • Sözleşme Yenileme Yöntemi: Takas tamamlanmadan önce taraflar arasındaki sözleşmenin iptal edilerek Takasbank'ın taraflarla ayrı ayrı yeni sözleşme yapması esasına dayanan MKT uygulama yöntemidir.
  • Mağduriyet Ödemesi: Temerrüde düşen üyeden tahsil edilen faizin, teslimat yapılamayan alacaklı üyeye gecikilen günler karşılığı Takasbank tarafından belirlenen oranda yapılan ödemedir.

Önemli Formüller

Garanti Fonu Alt Sınırı: $GF_{size} \geq \max(P_1, P_2 + P_3)$
Karşılanmış Risklere Tahsis Edilecek Sermaye: $S = (M + (O \times 0.75)) \times 0.25$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
8

Merkezi Karşı Taraf (MKT) Uygulamaları, Garanti Fonu ve Temerrüt Yönetimi • Merkezi Takas ve Portföy Saklama Hizmetleri

Temel Kavramlar

  • Garanti Fonu: Takas sürecindeki gecikmeleri önlemek ve üyelerin yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda kullanılmak üzere Takasbank tarafından oluşturulan, haczedilemez ve rehnedilemez fondur.
  • Açık Teklif Yöntemi: Takasbank'ın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçtiği merkezi takas yöntemidir.
  • Sözleşme Yenileme Yöntemi: Takas tamamlanmadan önce taraflar arasındaki sözleşmenin iptal edilerek Takasbank'ın taraflarla ayrı ayrı yeni sözleşme yapması esasına dayanan MKT uygulama yöntemidir.
  • Mağduriyet Ödemesi: Temerrüde düşen üyeden tahsil edilen faizin, teslimat yapılamayan alacaklı üyeye gecikilen günler karşılığı Takasbank tarafından belirlenen oranda yapılan ödemedir.

Önemli Formüller

Garanti Fonu Alt Sınırı: $GF_{size} \geq \max(P_1, P_2 + P_3)$
Karşılanmış Risklere Tahsis Edilecek Sermaye: $S = (M + (O \times 0.75)) \times 0.25$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
9

Merkezi Takas ve Portföy Saklama Hizmetleri • Portföy Saklama Hizmetleri ve Pay Piyasası Takas Esasları

Temel Kavramlar

  • Merkezi Takas Kuruluşu (MTK): Takas işlemlerinin güvenliğini sağlayan, üyelerinden bilgi/belge isteme ve inceleme yetkisi bulunan, mevzuata aykırılıkta yaptırım uygulayan kuruluştur.
  • Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takas işlemlerinde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eden, SPK tarafından zorunlu tutulabilen yapıdır.
  • Doğrudan Takas Üyeliği: Sadece kendisinin ve/veya kendi müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan, diğer piyasa üyelerine hizmet veremeyen üyelik türüdür.
  • Genel Takas Üyeliği: Kendisinin ve müşterilerinin yanı sıra diğer piyasa üyelerinin de takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan, yüksek özsermaye ve teknik altyapı gerektiren üyeliktir.

Önemli Formüller

Asgari Garanti Fonu Büyüklüğü: $GF_{min} = \max(P_1, P_2 + P_3)$
Temerrüt Faizi Hesaplama Formülü: $Matrah \times Faiz Oranı \times Gün \times Katsayı$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
10

Portföy Saklama Hizmetleri ve Pay Piyasası Takas Esasları

Temel Kavramlar

  • Portföy Saklayıcısı: Kolektif Yatırım Kuruluşlarına (KYK) ait varlıkların ayrı ayrı ve KYK bazında takip edilerek kayıp veya hasara uğramayacak şekilde saklanmasını sağlayan, saklama hizmetini diğer hizmetlerden fonksiyonel ve hiyerarşik olarak ayrıştıran kuruluştur.
  • Saklama Hizmet Birimi Yöneticisi: Sermaye piyasası veya bankacılık alanında en az beş yıl tecrübeye, Düzey 3 ve Türev Araçlar Lisans Belgesi'ne sahip olması zorunlu olan, saklama birimindeki operasyonel süreçlerden sorumlu üst düzey yetkilidir.
  • Portföy Saklama Sözleşmesi: Portföy saklayıcısı ile PYŞ veya yatırım ortaklığı arasında imzalanan, asgari unsurları Tebliğ ile belirlenen ve saklayıcı değişikliği durumunda yenisi yürürlüğe girene kadar eskisinin sorumluluğunun devam ettiği zorunlu belgedir.
  • Alt Saklayıcı: Banka dışındaki portföy saklayıcısının, PYŞ onayı ve objektif nedenlerle varlıkları saklattığı SPK yetkili kuruluşu olup, ana saklayıcı ile birlikte yatırımcılara karşı müteselsilen sorumluluğu bulunmaktadır.

Önemli Formüller

Temerrüt Faizi Hesaplama Formülü: $Matrah \times Faiz Oranı \times Gün \times Katsayı$
Temerrüt Faizi Formülü: $\text{Matrah} \times \text{Faiz Oranı} \times \text{Gün} \times \text{Katsayı}$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
11

Portföy Saklama Hizmetleri ve Pay Piyasası Takas Esasları • Pay Piyasası Teminatlandırma, Risk Yönetimi ve Takas Esasları

Temel Kavramlar

  • Portföy Saklayıcısı: Kolektif Yatırım Kuruluşlarına (KYK) ait varlıkların ayrı ayrı ve KYK bazında takip edilerek kayıp veya hasara uğramayacak şekilde saklanmasını sağlayan, saklama hizmetini diğer hizmetlerden fonksiyonel ve hiyerarşik olarak ayrıştıran kuruluştur.
  • Saklama Hizmet Birimi Yöneticisi: Sermaye piyasası veya bankacılık alanında en az beş yıl tecrübeye, Düzey 3 ve Türev Araçlar Lisans Belgesi'ne sahip olması zorunlu olan, saklama birimindeki operasyonel süreçlerden sorumlu üst düzey yetkilidir.
  • Portföy Saklama Sözleşmesi: Portföy saklayıcısı ile PYŞ veya yatırım ortaklığı arasında imzalanan, asgari unsurları Tebliğ ile belirlenen ve saklayıcı değişikliği durumunda yenisi yürürlüğe girene kadar eskisinin sorumluluğunun devam ettiği zorunlu belgedir.
  • Alt Saklayıcı: Banka dışındaki portföy saklayıcısının, PYŞ onayı ve objektif nedenlerle varlıkları saklattığı SPK yetkili kuruluşu olup, ana saklayıcı ile birlikte yatırımcılara karşı müteselsilen sorumluluğu bulunmaktadır.

Önemli Formüller

Temerrüt Faizi Hesaplama Formülü: $Matrah \times Faiz Oranı \times Gün \times Katsayı$
Temerrüt Faizi Formülü: $\text{Matrah} \times \text{Faiz Oranı} \times \text{Gün} \times \text{Katsayı}$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
12

Pay Piyasası Teminatlandırma, Risk Yönetimi ve Takas Esasları • Borçlanma Araçları Piyasası, ISIN Kodlaması ve Takas Esasları

Temel Kavramlar

  • Risk Limiti: Takasbank tarafından üyelerin mali yeterlilikleri nispetinde her bir piyasa için ayrı belirlenen ve taşınan pozisyonların toplam teminat tutarı üzerinden takip edilen sınırdır.
  • İlave İşlem Teminatı: Üyenin risk limitini aşması durumunda, aşan kısmın prosedürdeki katsayılarla çarpılmasıyla hesaplanan ve ertesi iş günü 15:00'e kadar yatırılması gereken ek teminat yükümlülüğüdür.
  • Başlangıç Teminatı: Temerrüt anından çözümüne kadar geçebilecek süredeki fiyat değişimlerini karşılamak üzere %99,50 güven düzeyi ve 2 günlük elde tutma süresiyle hesaplanan başlangıç tutarıdır.
  • Değişim Teminatı: Pozisyonların cari piyasa fiyatları ile takas fiyatları arasındaki farktan kaynaklanan riski karşılamak amacıyla talep edilen ve toplam teminat gereksinimini artıran veya azaltan tutardır.

Önemli Formüller

Başlangıç Teminatı Hesaplaması: $Başlangıç Teminatı = Tarama Riski + Vadeler Arası Risk Teminatı - Ürün Grupları Arası Risk Teminatı + Netleştirme Etkisi$
Değişim Teminatı Hesaplaması: $Değişim Teminatı = Pozisyon Sayısı * (Cari Fiyat - Takas Fiyatı)$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
13

Borçlanma Araçları Piyasası, ISIN Kodlaması ve Takas Esasları

Temel Kavramlar

  • ISIN (International Securities Identification Number): Menkul kıymetlerin uluslararası standartta tanımlanmasını sağlayan 12 haneli koddur; ülke kodu, kıymet türü, itfa tarihi ve ihraç numarası gibi alanlardan oluşur.
  • Kesin Alım Satım Pazarı: Borçlanma araçları ve kira sertifikalarının işlem gördüğü, DİBS'lerde 90, diğer araçlarda 30 güne kadar ileri valörlü işlem yapılabilen organize pazardır.
  • Repo: Bir menkul kıymetin, önceden belirlenmiş bir tarihte ve fiyatta geri alma taahhüdü verilerek satılması işlemini ifade eden sermaye piyasası aracıdır.
  • Ters Repo: Bir menkul kıymetin, önceden belirlenmiş bir tarihte ve fiyatta geri satma taahhüdü verilerek satın alınması işlemini ifade eden finansal işlemdir.

Önemli Formüller

Nakit Takas Yükümlülüğü: $Nakit Tutar = (Nominal Tutar / 100) \times Birim Fiyat$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
14

Borçlanma Araçları Piyasası, ISIN Kodlaması ve Takas Esasları • Borçlanma Araçları ve Para Piyasası Takas, Temerrüt ve Risk Yönetimi

Temel Kavramlar

  • ISIN (International Securities Identification Number): Menkul kıymetlerin uluslararası standartta tanımlanmasını sağlayan 12 haneli koddur; ülke kodu, kıymet türü, itfa tarihi ve ihraç numarası gibi alanlardan oluşur.
  • Kesin Alım Satım Pazarı: Borçlanma araçları ve kira sertifikalarının işlem gördüğü, DİBS'lerde 90, diğer araçlarda 30 güne kadar ileri valörlü işlem yapılabilen organize pazardır.
  • Repo: Bir menkul kıymetin, önceden belirlenmiş bir tarihte ve fiyatta geri alma taahhüdü verilerek satılması işlemini ifade eden sermaye piyasası aracıdır.
  • Ters Repo: Bir menkul kıymetin, önceden belirlenmiş bir tarihte ve fiyatta geri satma taahhüdü verilerek satın alınması işlemini ifade eden finansal işlemdir.

Önemli Formüller

Nakit Takas Yükümlülüğü: $Nakit Tutar = (Nominal Tutar / 100) \times Birim Fiyat$
Temerrüt Faizi Hesaplama: $Matrah * (Baz Faiz / 100 * Katsayı) * (Gün / 365)$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
15

Borçlanma Araçları ve Para Piyasası Takas, Temerrüt ve Risk Yönetimi • Takasbank Teminat Yönetimi ve Garanti Fonu Esasları

Temel Kavramlar

  • Otomatik Virman: BES ve yatırım fonları adına yapılan kesin satış veya repo işlemlerinde, belirli aralıklarla çalıştırılan program aracılığıyla yaratılan ve kısmi yapılması mümkün olan kayıttır.
  • OTH (Özel Sektör Tahvili Takas Havuzu): Özel Sektör Borçlanma Araçları (ÖSBA) kıymet borçlarının, üyenin MKK nezdindeki alt hesabından Takasbank nezdindeki havuza otomatik aktarılarak kapatıldığı hesaptır.
  • TETS (Takasbank Elektronik Transfer Sistemi): Aracı kurumların TCMB nezdindeki hesaplara Elektronik Menkul Kıymet Transferi (AKTRISTE) veya ödeme karşılığı teslim mesajlarını gönderdiği elektronik platformdur.
  • Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takasbank'ın Borsa İstanbul Para Piyasası'nda alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği hizmettir.

Önemli Formüller

Temerrüt Faizi Hesaplama: $Matrah * (Baz Faiz / 100 * Katsayı) * (Gün / 365)$
NAT Teminat Gereksinimi: $TG = (NBD_{şoksuz-nakit} - NBD_{şoklu-nakit}) + (NBD_{şoksuz-kıymet} - NBD_{şoklu-kıymet})$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
16

Takasbank Teminat Yönetimi ve Garanti Fonu Esasları

Temel Kavramlar

  • Gün İçi Teminat Tamamlama Çağrısı: Hesaplardaki teminat yetersizliğinin belirlenen kriterleri aşması durumunda yapılan ve bildirimi takip eden 2 saat içerisinde yerine getirilmesi zorunlu olan acil çağrıdır.
  • Gün Sonu Teminat Tamamlama Çağrısı: Değerlenmiş teminatın gereken seviyenin altına düşmesiyle her iş günü sonunda yapılan ve ertesi iş günü saat 11:00'e kadar karşılanması gereken yükümlülüktür.
  • Değerleme Katsayısı: Teminatların kredi riski, vade ve volatilite gibi unsurlarını yansıtmak üzere %99,90 güven düzeyi ve 2 iş günü likidite süresiyle hesaplanan kesinti oranlarıdır.
  • Nemalandırma: Nakit TL teminatların zorunlu karşılıklar düşüldükten sonra repo veya depo gibi yöntemlerle plase edilerek üyelere getiri sağlanması işlemidir.

Önemli Formüller

Teminat Gereksinimi: $Teminat Gereksinimi = (Nakit Şoksuz NBD - Nakit Şoklu NBD) + (Kıymet Şoksuz NBD - Kıymet Şoklu NBD)$
İşlem Limiti: $İşlem Limiti = Serbest Teminat / İşlem Öncesi Risk Parametresi$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
17

Takasbank Teminat Yönetimi ve Garanti Fonu Esasları • Borsa İstanbul SWAP Piyasası ve Garanti Fonu İşleyiş Esasları

Temel Kavramlar

  • Gün İçi Teminat Tamamlama Çağrısı: Hesaplardaki teminat yetersizliğinin belirlenen kriterleri aşması durumunda yapılan ve bildirimi takip eden 2 saat içerisinde yerine getirilmesi zorunlu olan acil çağrıdır.
  • Gün Sonu Teminat Tamamlama Çağrısı: Değerlenmiş teminatın gereken seviyenin altına düşmesiyle her iş günü sonunda yapılan ve ertesi iş günü saat 11:00'e kadar karşılanması gereken yükümlülüktür.
  • Değerleme Katsayısı: Teminatların kredi riski, vade ve volatilite gibi unsurlarını yansıtmak üzere %99,90 güven düzeyi ve 2 iş günü likidite süresiyle hesaplanan kesinti oranlarıdır.
  • Nemalandırma: Nakit TL teminatların zorunlu karşılıklar düşüldükten sonra repo veya depo gibi yöntemlerle plase edilerek üyelere getiri sağlanması işlemidir.

Önemli Formüller

Teminat Gereksinimi: $Teminat Gereksinimi = (Nakit Şoksuz NBD - Nakit Şoklu NBD) + (Kıymet Şoksuz NBD - Kıymet Şoklu NBD)$
İşlem Limiti: $İşlem Limiti = Serbest Teminat / İşlem Öncesi Risk Parametresi$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
18

Borsa İstanbul SWAP Piyasası ve Garanti Fonu İşleyiş Esasları • Borsa İstanbul Takas, Saklama ve Risk Yönetimi Esasları

Temel Kavramlar

  • Garanti Fonu Katkı Payı: Üyelerin temerrüt riskine karşı yatırdığı, Takasbank çağrısından itibaren 3 iş günü içinde tamamlanması gereken ve nakit veya nakit dışı varlıklardan oluşan zorunlu kaynaktır.
  • İlave Katkı Payı: Garanti fonuna mal edilecek zararın fon büyüklüğünün %50'sini aşma ihtimalinde talep edilen ve üyelerin talepten itibaren 5 iş günü içinde yatırmakla yükümlü olduğu ek tutardır.
  • Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takasbank'ın SWAP piyasasında gerçekleşen işlemlerde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını garanti ettiği hizmet modelidir.
  • Başlangıç Teminatı: Olası bir temerrüdün çözülmesine kadar geçecek sürede kurlarda ve fiyatlarda oluşabilecek değişim riskini karşılamak amacıyla asgari %99 güven düzeyinde hesaplanan tutardır.

Önemli Formüller

Fonlama Maliyeti Hesaplaması: $F = ((Kümülatif Net Değişim Teminatı Bakiyesi * Gecelik Faiz) / 360)$
Fonlama Maliyeti: $F = (\text{Kümülatif Net Değişim Teminatı Bakiyesi} \times \text{Gecelik Faiz}) / 360$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
19

Borsa İstanbul Takas, Saklama ve Risk Yönetimi Esasları

Temel Kavramlar

  • Merkezi Karşı Taraf (CCP): Takasbank'ın piyasada gerçekleştirilen işlemlerde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçerek takasın tamamlanmasını taahhüt etmesi ve riskleri üstlenmesidir.
  • Teslim Karşılığı Ödeme (DvP): Sermaye piyasası araçlarının teslimi ile bedelinin ödenmesinin eş zamanlı olarak gerçekleştirilmesini sağlayan, takas riskini minimize eden temel ödeme prensibidir.
  • Netleştirme: Üyelerin aynı kıymet veya nakit üzerindeki borç ve alacaklarının mahsup edilerek tek bir net bakiye üzerinden takas yükümlülüğünün belirlenmesi işlemidir.
  • Temerrüt Faizi: Takas yükümlülüğünü zamanında yerine getirmeyen üyelere, Repo, Interbank ve Takasbank Para Piyasası faizlerinden en yüksek olanı baz alınarak uygulanan cezai faizdir.

Önemli Formüller

Pay Piyasası Temerrüt Faizi: $[matrah \times (Baz faiz/100) \times (gün/360) \times Katsayı]$
Borçlanma Araçları Piyasası Temerrüt Faizi: $[matrah \times (Baz faiz/100) \times (gün/365) \times Katsayı]$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
20

Borsa İstanbul Takas, Saklama ve Risk Yönetimi Esasları • VİOP Risk Yönetimi, Teminatlandırma ve Kar/Zarar Esasları

Temel Kavramlar

  • Merkezi Karşı Taraf (CCP): Takasbank'ın piyasada gerçekleştirilen işlemlerde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçerek takasın tamamlanmasını taahhüt etmesi ve riskleri üstlenmesidir.
  • Teslim Karşılığı Ödeme (DvP): Sermaye piyasası araçlarının teslimi ile bedelinin ödenmesinin eş zamanlı olarak gerçekleştirilmesini sağlayan, takas riskini minimize eden temel ödeme prensibidir.
  • Netleştirme: Üyelerin aynı kıymet veya nakit üzerindeki borç ve alacaklarının mahsup edilerek tek bir net bakiye üzerinden takas yükümlülüğünün belirlenmesi işlemidir.
  • Temerrüt Faizi: Takas yükümlülüğünü zamanında yerine getirmeyen üyelere, Repo, Interbank ve Takasbank Para Piyasası faizlerinden en yüksek olanı baz alınarak uygulanan cezai faizdir.

Önemli Formüller

Pay Piyasası Temerrüt Faizi: $[matrah \times (Baz faiz/100) \times (gün/360) \times Katsayı]$
Borçlanma Araçları Piyasası Temerrüt Faizi: $[matrah \times (Baz faiz/100) \times (gün/365) \times Katsayı]$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
21

VİOP Risk Yönetimi, Teminatlandırma ve Kar/Zarar Esasları • Takasbank Teminat Yönetimi, Garanti Fonu ve Temerrüt Esasları

Temel Kavramlar

  • Bulunması Gereken Teminat: İşlem sonrası risk yönetimi katmanında, portföy bazlı teminatlandırma yöntemi kullanılarak her hesap için hesaplanan asgari teminat tutarıdır.
  • Gün İçi Sürdürme Seviyesi: Takasbank tarafından %80 olarak uygulanan, teminatın bu oranın altına düşmesi durumunda pasif emirlerin iptal edildiği ve pozisyon artışının engellendiği eşiktir.
  • Sicil Bazında Pozisyon Limiti: Aynı dayanak varlığa bağlı tüm sözleşmelerde bir sicile bağlı tüm hesaplarda alınabilecek aynı yönlü pozisyonların karşılık gelebileceği azami dayanak varlık sayısıdır.
  • Piyasa Bazında Pozisyon Limiti: Aynı dayanak varlığa bağlı tüm sözleşmeler için piyasadaki toplam açık pozisyonun karşılık gelebileceği, paylarda fiili dolaşımın %25'i ile sınırlı azami miktardır.

Önemli Formüller

Toplam Kar/Zarar: $Toplam Kar/Zarar = Vadeli İşlem K/Z - Net Opsiyon Primi \pm Kullanım Kar/Zararı$
Taşınan Pozisyonlar İçin Kesinleşmiş K/Z: $[(Gün Sonu Uzlaşma Fiyatı - Önceki Gün Uzlaşma Fiyatı)] \times İşlem Miktarı \times Sözleşme Çarpanı$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
22

Takasbank Teminat Yönetimi, Garanti Fonu ve Temerrüt Esasları

Temel Kavramlar

  • Gün Sonu Fiyatı: Seans sonu son işlem fiyatıdır; işlem gerçekleşmemişse alış ve satış fiyatlarının ortalaması veya Takasbank tarafından belirlenen fiyatlar esas alınır.
  • Teminat Çekme: Hesaptaki teminatın gereken tutarı aşması durumunda aşan kısmın iadesidir; ancak teminat kompozisyonunu bozan veya temerrüt hali bulunan hesaplarda bu işleme izin verilmez.
  • Nemalandırma: 15:40 itibarıyla hesapta bulunan 5.000 TL üzerindeki nakit teminatların, Takasbank tarafından piyasa koşullarında değerlendirilerek nema tutarının ertesi iş günü aktarılmasıdır.
  • Gün İçi Teminat Tamamlama Çağrısı: Toplam teminatın bulunması gereken seviyenin altına düşmesiyle yapılan çağrıdır; yükümlülüğün bildirimden itibaren iki saat içerisinde yerine getirilmesi zorunludur.

Önemli Formüller

Çekilebilir Teminat Hesaplaması: $ÇT = TT - (BT + GZ)$
Değişken Katkı Payı Hesaplaması: $DKP = (ÜOT / POT) * AGFB$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
23

Takasbank Teminat Yönetimi, Garanti Fonu ve Temerrüt Esasları • Takasbank Temerrüt Yönetimi ve Tezgah Üstü Türev İşlemler

Temel Kavramlar

  • Gün Sonu Fiyatı: Seans sonu son işlem fiyatıdır; işlem gerçekleşmemişse alış ve satış fiyatlarının ortalaması veya Takasbank tarafından belirlenen fiyatlar esas alınır.
  • Teminat Çekme: Hesaptaki teminatın gereken tutarı aşması durumunda aşan kısmın iadesidir; ancak teminat kompozisyonunu bozan veya temerrüt hali bulunan hesaplarda bu işleme izin verilmez.
  • Nemalandırma: 15:40 itibarıyla hesapta bulunan 5.000 TL üzerindeki nakit teminatların, Takasbank tarafından piyasa koşullarında değerlendirilerek nema tutarının ertesi iş günü aktarılmasıdır.
  • Gün İçi Teminat Tamamlama Çağrısı: Toplam teminatın bulunması gereken seviyenin altına düşmesiyle yapılan çağrıdır; yükümlülüğün bildirimden itibaren iki saat içerisinde yerine getirilmesi zorunludur.

Önemli Formüller

Çekilebilir Teminat Hesaplaması: $ÇT = TT - (BT + GZ)$
Değişken Katkı Payı Hesaplaması: $DKP = (ÜOT / POT) * AGFB$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
24

Takasbank Temerrüt Yönetimi ve Tezgah Üstü Türev İşlemler • Takasbank Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi

Temel Kavramlar

  • Temerrüt (Default): Takas, teminat veya garanti fonu yükümlülüklerinin belirlenen sürelerde yerine getirilmemesi durumudur; bu durumda üyenin ilgili gündeki tüm borçları muaccel hale gelir.
  • Zorunlu Devir: İhale yoluyla devredilemeyen açık pozisyonların, Takasbank tarafından risk limitleri ve karşı pozisyon varlığına göre belirlenen üyelere resen ve zorunlu olarak aktarılması işlemidir.
  • Nakdi Uzlaşma: Risk doğuran pozisyonların 3 iş günü içinde kapatılamaması durumunda, pozisyonların piyasa şartları gereği tamamen veya kısmen nakit ödeme yoluyla sonlandırılması yöntemidir.
  • MKT (Merkezi Karşı Taraf): Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını ve piyasa güvenilirliğini garanti altına aldığı sistemdir.

Önemli Formüller

Dövize Dayalı Temerrüt Faizi: $Temerrüt Faizi = Matrah * Faiz Oranı * Gün * Katsayı / 360$
Finansman Maliyeti Tutarı: $Finansman Maliyeti = Sözleşme Değeri * TLREF Faiz Oranı * [(t+2)-(t+1) Gün Sayısı] / 365$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
25

Takasbank Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi

Temel Kavramlar

  • Temerrüt: Üyenin yükümlülüklerini belirlenen usul ve esaslara uygun olarak yerine getirmemesi halidir; bu durumda üyenin muaccel hale gelen bir borcu nedeniyle tüm borçları muaccel hale gelir.
  • Başlangıç Teminatı: Pozisyonun ilk açıldığı anda talep edilen, temerrüt tarihinden pozisyonların kapatılmasına kadar geçecek süredeki riskleri karşılamayı amaçlayan teminattır.
  • Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların güncel piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan fiyat farkları nedeniyle ihtiyaç duyulan ek teminat tutarını ifade eder.
  • Fiziki Teslimat Teminatı: Vadesi gelen sözleşmelerde fiziki teslimat yükümlülüğünün yerine getirilmemesi riskine karşı, dayanak varlığın olası fiyat değişimleri dikkate alınarak hesaplanan teminattır.

Önemli Formüller

Fiziki Teslimat Teminatı Hesaplaması: $Fiziki Teslimat Teminatı = Sözleşme Sayısı \times Dayanak Varlığın Fiziki Teslimat Parametresi$
Teminat Değerleme Katsayısı: $Teminat Değerleme Katsayısı = 1 - (Piyasa Riski + Likidite Riski + Kredi Riski)$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
26

Takasbank Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi

Temel Kavramlar

  • Temerrüt: Üyenin yükümlülüklerini belirlenen usul ve esaslara uygun olarak yerine getirmemesi halidir; bu durumda üyenin muaccel hale gelen bir borcu nedeniyle tüm borçları muaccel hale gelir.
  • Başlangıç Teminatı: Pozisyonun ilk açıldığı anda talep edilen, temerrüt tarihinden pozisyonların kapatılmasına kadar geçecek süredeki riskleri karşılamayı amaçlayan teminattır.
  • Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların güncel piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan fiyat farkları nedeniyle ihtiyaç duyulan ek teminat tutarını ifade eder.
  • Fiziki Teslimat Teminatı: Vadesi gelen sözleşmelerde fiziki teslimat yükümlülüğünün yerine getirilmemesi riskine karşı, dayanak varlığın olası fiyat değişimleri dikkate alınarak hesaplanan teminattır.

Önemli Formüller

Fiziki Teslimat Teminatı Hesaplaması: $Fiziki Teslimat Teminatı = Sözleşme Sayısı \times Dayanak Varlığın Fiziki Teslimat Parametresi$
Teminat Değerleme Katsayısı: $Teminat Değerleme Katsayısı = 1 - (Piyasa Riski + Likidite Riski + Kredi Riski)$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al
27

Takasbank Merkezi Karşı Taraf ve Teminat Yönetimi

Temel Kavramlar

  • MKT Üyesi Teminat Yükümlülüğü: Üyelerin kendileri veya müşterileri adına aldıkları pozisyonlar için Takasbank tarafından belirlenen yöntemlerle hesaplanan tutarı, belirlenen hesaplara yatırma zorunluluğudur.
  • Müşteri Teminatlarının Korunması: Tekil pozisyon hesaplarında izlenen müşteri teminatlarının sadece o müşterinin yükümlülüklerinin tasfiyesinde kullanılabilmesi ve Takasbank varlıklarından ayrı izlenmesi esastır.
  • Teminat Tamamlama Çağrısı: Teminatların piyasa yönergesinde belirlenen seviyenin altına düşmesi durumunda Takasbank tarafından elektronik sistem üzerinden yapılan ve üyenin sorumluluğunu anında başlatan bildirimdir.
  • Nakit Teminatların Nemalandırılması: Nakit Türk Lirası teminatların zorunlu karşılık tutarı düşüldükten sonra kalan kısmının Takasbank tarafından mümkün olan en iyi koşullarla yatırıma yönlendirilerek değerlendirilmesidir.

Önemli Formüller

Serbest Teminat Hesaplama Formülü: $Serbest Teminat = Değerlenmiş Teminat Tutarı – Bulger Teminat +/- Değişim Teminatı$
Serbest Teminat Formülü: $Serbest Teminat = Değerlenmiş Teminat Tutarı - Bulger Teminat \pm Değişim Teminatı$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Bu Dersi Öğrenmeye Başla

İnteraktif sorular, detaylı açıklamalar ve ilerleme takibi ile sınava hazırlan.

Ücretsiz Başla Lisans Satın Al

Bu Modül Hangi Lisanslarda?

SPL Düzey 1 Ders Notları
SPL Düzey 2 Ders Notları
SPL Düzey 3 Ders Notları

Diğer Dersler

Temel Finans
Geniş Kapsamlı SPL
Dar Kapsamlı SPL
Finansal Piyasalar
Sermaye Piyasası Araçları 1
Sermaye Piyasası Araçları 2
Ticaret Hukuku
Türev Araçlar
Yatırım Kuruluşları
Finansal Yönetim ve Mali Analiz
Muhasebe ve Finansal Raporlama
Genel Ekonomi
Kurumlarda ve SP'de Vergilendirme
Gayrimenkul Değerleme Esasları
Gayrimenkul Mevzuatı
İnşaat ve Gayrimenkul Muhasebesi
Kredi Derecelendirmesi
Kurumsal Yönetim
Bilgi Sistemleri Yönetimi
Bilgi Sistemleri Geliştirilmesi
Bilgi Sistemleri İşletimi
Bilgi Sistemleri Güvenliği
MASAK Modül 1 — Aklama, Terörün Finansmanı ve Şüpheli İşlem
MASAK Modül 2 — Uyum Yönetimi, Denetim ve Müşterinin Tanınması

10.000+ soru ile sınava hazırlan

Ücretsiz Başla