Deneyiminizi iyileştirmek, site trafiğini analiz etmek ve reklamları kişiselleştirmek için çerezler kullanıyoruz.
Detaylar için Gizlilik Politikası'nı inceleyebilirsiniz.
Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK): Sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi, elektronik izlenmesi ve merkezi saklaması görevini üstlenen anonim şirket.
Merkezi Karşı Taraf (MKT) Hizmeti: Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takası taahhüt ettiği faaliyet.
Riske Maruz Değer (RMD): Belli bir dönem ve olasılık seviyesinde maruz kalınabilecek en yüksek zarar değeri.
Stres Testi: Aşırı piyasa koşullarında riskleri karşılama düzeyini ölçme yöntemi.
Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı ve izlenmesi.
Önemli Noktalar
MKK'nın temel görevleri arasında sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi, merkezi saklaması ve elektronik ortamda izlenmesi yer alır.
MKK'nın sermayesi A ve B grubuna ayrılmıştır; Takasbank, Borsa İstanbul ve TSPB kurucu ortaklarıdır.
MKK ve üyeleri, kayıtların yanlış tutulmasından doğacak zararlardan kusurları oranında sorumludur ve bu sorumluluk sözleşmelerle hafifletilemez.
Kaydileştirilen sermaye piyasası araçları, nama veya hamiline yazılı olmalarına bakılmaksızın isme açılmış hesaplarda izlenmesi esastır (SPK'nın belirlediği istisnalar hariç).
Kaydileştirilmesine karar verilen fiziki sermaye piyasası araçlarının teslimi zorunludur; teslim edilmeyenler borsada işlem göremez.
Yatırım fonları için ihraççı sorumluluklarını fon kurucusu, yabancı yatırım fonları için fon temsilcisi üstlenir.
Sık Yapılan Hatalar
MKK'nın doğrudan piyasa işleticisi veya aracı kurum olduğu düşünülür; oysa MKK, kaydi sistemi işleten ve merkezi saklama hizmeti veren bir kuruluştur.
MKK ve üyelerinin kayıt yanlışlıklarından doğan zararlardan sorumluluğunun sözleşmelerle kaldırılabileceği veya hafifletilebileceği yanılgısı.
Başlangıç teminatı ile değişim teminatının karıştırılması veya işlem teminatının bu ikisinin toplamı olduğunun göz ardı edilmesi.
Kaydileştirilen tüm sermaye piyasası araçlarının her zaman hak sahibi ismine açılmış hesaplarda izlendiği düşünülür; oysa YMSK'lar için toplu hesaplar gibi istisnalar mevcuttur.
MKK'nın kar payı dağıtım oranlarına veya imtiyazlara sınırlama getirme yetkisinin SPK yerine MKK Yönetim Kurulu'nda olduğu zannedilir.
Temel Kavramlar
Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı ve izlenmesi esasıdır.
MKK Hesap Türleri: Ortaklar Hesabı, TCMB Hesabı, Yatırım Kuruluşu Hesabı, Yatırımcı Hesabı, Yabancı Saklama Global Hesabı, Merkezi Takas Kuruluşu Hesabı gibi farklı amaçlara hizmet eden hesaplardır.
Yatırımcı Hesabı: Hak sahibi adına açılmış kaydi sermaye piyasası araçlarının izlendiği, MKK üyeleri tarafından MKK'ya başvuru ile açılan hesaptır.
Alt Hesaplar: Rehin, haciz, yatırımcı blokajı gibi özel işlemlere konu hakların izlenmesi amacıyla ilgili hesaplarla bağlantılı olarak açılan hesaplardır.
Merkezi Takas Kuruluşu (MTK): Borsalarda ve diğer pazar yerlerinde işlem gören sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve teminat yükümlülüklerinin ifası ile ilgili işlemleri yürüten anonim ortaklıklardır (örn. Takasbank).
Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takas kuruluşlarının alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı da alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği uygulamadır.
Takasın Kesinliği: Takas talimat ve işlemlerinin, üyelerin faaliyetlerinin durdurulması dahil hiçbir durumda geri alınamaz ve iptal edilemez olması ilkesidir.
Çok Taraflı Netleştirme: Aynı gün valörlü işlemlerde üyenin belirli bir kıymetteki alış ve satış işlemlerinin mahsup edilerek net bakiye üzerinden yükümlülüğün belirlenmesi esasıdır.
İşlemci Kuruluş: MKT olduğu piyasada işlem yapan ancak yükümlülüklerinin tasfiyesini bir genel MKT üyesi aracılığıyla gerçekleştiren kuruluştur.
Önemli Noktalar
Kaydileştirilen sermaye piyasası araçları, SPK tarafından belirlenen esaslar çerçevesinde teslim edilmediğinde kendiliğinden hükümsüz hale gelir.
Bedelli sermaye artırımında kullanılmayan yeni pay alma hakları sürenin sonunda hesaplardan silinir.
Mali haklar (faiz, temettü) hak edildikleri ilk gün MKK'nın muhabir bankasına (Takasbank) aktarılır ve oradan dağıtılır.
MKK Yatırımcı Uyarı Sistemi'ne kayıtlı olunmaması, rehin tesisi veya teminat amaçlı pay senedi çıkış işlemlerinin engellenmesine yol açabilir.
MKT hizmetinde alınan teminatların mülkiyeti takas kuruluşuna geçerken, hesap sahiplerinin malvarlıkları kuruluşun malvarlığından ayrı izlenmesi esastır.
Takasbank, üyelik şartlarını kaybeden MTK/MKT üyelerine karşı belirli süreler tanıyabilir veya doğrudan faaliyetlerini durdurabilir/üyelikten çıkarabilir.
Takasbank, MKT rolünü üstlendiği piyasalarda temerrüt yönetimi için çeşitli yöntemler kullanır, ancak yöneticilere doğrudan para cezası uygulayamaz.
Sık Yapılan Hatalar
Kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarının hala fiziki olarak geçerli olduğunu veya fiziki teslimatın mümkün olduğunu düşünmek.
Merkezi Takas Kuruluşu (MTK) ile Merkezi Karşı Taraf (MKT) rollerini karıştırmak veya Takasbank'ın her piyasada MKT rolünü üstlendiğini varsaymak.
Merkezi Karşı Taraf uygulaması kapsamında alınan teminatların mülkiyetinin takas kuruluşuna geçtiğini ve müşteri varlıklarının ayrı izlenmesi gerektiğini göz ardı etmek.
Takasın Kesinliği: Sermaye piyasası araçlarının takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemleri, üyelerin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiyesi durumunda dahi geri alınamaz ve iptal edilemez.
Merkezi Takas: Takasbank'ın yetkilendirildiği piyasalarda yapılan tüm işlemlerin takasının Takasbank nezdinde yapılmasının zorunlu olmasıdır (SPK istisnaları hariç).
Çok Taraflı Netleştirme: Aynı gün valörlü işlemlerde, üyenin aynı kıymetteki alım ve satımlarının mahsup edilerek net bakiyeye göre yükümlülüğünün belirlenmesidir.
Teslim Karşılığı Ödeme (DVP): Yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağının ödenmemesi, kısmi yerine getirme halinde ise kapatılan borçla orantılı ödeme yapılması prensibidir.
İşlem Öncesi Depo Şartı: Bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığını önlemek amacıyla, emir konusu nakit veya sermaye piyasası aracının yatırım kuruluşu nezdinde bulunması veya peşinen tevdi edilmesi zorunluluğudur.
Başlangıç Teminatı: Gelecekteki temerrüt durumlarında, temerrüt tarihinden pozisyonların kapatılmasına kadarki riskleri karşılamak üzere başlangıçta talep edilen teminattır.
Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan farklar nedeniyle ihtiyaç duyulan teminattır.
Garanti Fonu: Takas sürecinde muhtemel gecikmeleri önlemek ve üyelerin takas yükümlülüklerini yerine getirememesi durumunda kullanılmak üzere oluşturulan fondur.
Açık Teklif Yöntemi: Takasbank'ın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı ve satıcıya karşı alıcı konumuna geçmesidir.
Sözleşme Yenileme Yöntemi: Takas tamamlanmadan önce taraflar arasında yapılmış sözleşmenin iptal edilerek Takasbank'ın taraflarla ayrı ayrı sözleşme yapmasıdır.
Takasbank, Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) izniyle tezgahüstü piyasalarda takas, ödeme ve teminat işlemleri yapabilir.
Üyelerin işlem teminatları ve garanti fonu katkı payları, üyelerin ve Takasbank'ın malvarlıklarından ayrı izlenir.
Müşteri pozisyon ve teminatları, MKT üyesinin kendi portföyüne ait pozisyon ve teminatlardan ayrı hesaplarda izlenir ve müşteri teminatları, üyenin veya diğer müşterilerin teminat açıklarını kapatmada kullanılamaz.
Temerrüde düşen MKT üyesinin kaynakları (teminatları, katkı payları), diğer üyelerin kaynaklarından önce kullanılır.
Takasbank, olağanüstü durumlarda işlem ve pozisyon limitlerini değiştirmek, ilave teminat talep etmek gibi çeşitli tedbirler alabilir.
Sık Yapılan Hatalar
Takasın kesinliği ilkesini, temerrüt durumlarında işlemlerin iptal edilebileceği şeklinde yorumlamak.
Müşteri teminatlarının, MKT üyesinin kendi açıklarını kapatmak için kullanılabileceğini düşünmek.
Garanti fonu katkı payı iadesi taleplerinin her koşulda kabul edilmesi gerektiğini varsaymak; Takasbank'ın reddetme yetkisi vardır.
Temerrüt faizi hesaplamasında sadece tek bir piyasadaki faiz oranının esas alındığını düşünmek yerine, en yüksek olanının kullanıldığını göz ardı etmek.
İşlem öncesi depo şartının sadece Takasbank tarafından uygulandığını düşünmek; uygulayıcı yatırım kuruluşudur.
4
Merkezi Takas ve Portföy Saklama Hizmetleri
Temel Kavramlar
Merkezi Takas Kuruluşu (MTK): Takas işlemlerinin güven ve istikrar içinde yürütülmesini sağlayan, alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eden kuruluştur.
Portföy Saklama Hizmeti: Kolektif Yatırım Kuruluşlarına (KYK) ait finansal varlıkların saklanması, diğer varlıkların aidiyetinin doğrulanması ve varlık/nakit hareketlerinin kontrol edilmesidir.
Kolektif Yatırım Kuruluşu (KYK): Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında kurulan yatırım fon ve ortaklıklarını ifade eder.
Varlık Ayrımı İlkesi: Portföy saklayıcısının KYK'ya ait varlıkları kendi uhdesinde veya kendi hesaplarında tutamayacağı, kendi aktifleriyle ilişkilendiremeyeceği prensibidir.
Tüm ders notlarına erişmek için ücretsiz kayıt olun
Portföy Saklama, Pay Piyasası Takas, Temerrüt ve Teminat Yönetimi
Temel Kavramlar
Portföy Saklayıcısı: Kolektif Yatırım Kuruluşlarına ait varlıkları saklayan, mevzuata uygunluk kontrolü yapan ve çıkar çatışmalarını yöneten yetkili kuruluş (Takasbank veya Bankalar).
Takas Günü (T+2): Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda işlemlerin takasının, işlem gününü takip eden ikinci iş gününde (T+2) gerçekleşmesi prensibi.
Temel Takas Prensipleri: Netleştirme, Kaydi Takas, Teslim Karşılığı Ödeme, Merkezi Takas ve Aynı Gün Valörlü İşlemler.
Temerrüt: Menkul kıymet veya nakit yükümlülüklerinin takas tarihinde saat 16:45'e kadar yerine getirilmemesi durumu.
Önemli Formüller
Temerrüt Faizi Hesaplama: $(Matrah imes Faiz \ Oranı imes Gün imes Katsayı) / 360$
Değişim Teminatı Hesaplama: $Değişim \ Teminatı = Pozisyon \ Sayısı imes (Cari \ Fiyat - Takas \ Fiyatı)$
Tüm ders notlarına erişmek için ücretsiz kayıt olun
Brüt takas işlemlerinde 'Merkezi Takas' prensibi dışındaki diğer takas prensipleri uygulanır ifadesi yanlıştır. Brüt takas, aslında takasın 'brüt' esasa göre, yani işlem bazında yapıldığı anlamına gelir ve merkezi takas prensibini dışlamaz. Aksine, Merkezi Takas prensibi, Takasbank'ın merkezi karşı taraf olarak işlem yapmasıyla ilgilidir ve brüt takas ile çelişmez. Metinde brüt takasın tanımı veya prensipleri detaylı verilmemiş olup, bu seçenek genel takas prensipleriyle çelişen bir ifade içermektedir.
Metinde, Borsa İstanbul Pay Piyasası'ndaki farklı pazarlar arasında takas borçlarının kapatılmasına yönelik alacakların ödenmesinde herhangi bir öncelik sırası belirtilmemiştir. Dolayısıyla, pazar bazında özel bir öncelik yoktur.
Metinde, aracı kuruluşların Pay Piyasası'na olan nakit takas borçlarını kapatma yöntemleri arasında 'Bir sonraki takas günü (T+3) alacaklarından mahsup' seçeneği belirtilmemiştir. Borçlar genellikle aynı takas günü veya belirli bir kısa süre içinde kapatılmalıdır. Günler arasında yükümlülük ve alacaklar temerrüt hali dışında netleştirilmez.
Metinde Toptan Satışlar Pazarı işlemlerinin takasının takas merkezi dışında gerçekleştirilebileceği belirtilmiştir. Bu durum, piyasa işleyişindeki özel düzenlemelerden kaynaklanmaktadır.
Temerrüt Cezaları: Nakit veya menkul kıymet yükümlülüklerinin zamanında yerine getirilmemesi durumunda uygulanan faiz ve diğer yükümlülükler.
Mağduriyet Ödemesi: Valör gününde yapılamayan ödeme ve teslimler için alacaklı üyelere belirli koşullar altında yapılan tazminat ödemesi (genellikle 1 gecelik faiz oranının 2 katı).
Risk Yönetimi Katmanları: Borçlanma Araçları Piyasası'nda uygulanan üç katmanlı risk yönetimi sistemi: İşlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası.
Nakit Akım Teminatlandırma (NAT): Verim eğrilerine uygulanacak stres senaryoları üzerinden risk hesaplanmasına dayanan, 'Net Bugünkü Değer' değişimi metriğini kullanan teminatlandırma yöntemi.
Takasbank Risk Yönetimi ve Teminatlandırma Esasları
Temel Kavramlar
Başlangıç Teminatı: Üyenin borcunu ifa etmemesi durumunda ortaya çıkan temerrüdün çözülmesine kadar geçecek sürede, diğer üyenin zararını tazmin etmek amacıyla tahsil edilen teminat.
Teminat Yeterliliği Kontrolü: Piyasaya arz edilen fonun, işlem vadesinde geri ödenmesi öncesi nakdin aktarılacağı hesap ile ilişkili pozisyon hesabının teminat yeterliliğinin kontrol edilmesi.
Risk Limitleri: Takasbank'ın MKT hizmeti verdiği piyasalarda Üyelere mali yeterlilikleri nispetinde tanımladığı, teminat tutarları üzerinden belirlenen limitler.
Değerleme Katsayıları: Teminatlara ve garanti fonu katkı paylarına uygulanacak, kesinti oranlarını yansıtan ve piyasa risklerini dikkate alan katsayılar.
Önemli Formüller
Fonlama Maliyeti (SWAP Piyasası): $F = \frac{\text{Kümülatif Net Değişim Teminatı Bakiyesi} \times \text{Gecelik Faiz}}{360}$
VİOP Takas İşlemleri ve Borçlanma Araçları Piyasası
Temel Kavramlar
Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası Pay Senedi Repo Pazarında gerçekleşen işlemler müşteri bazında netleştirilir, ancak takas işlemleri üye bazında sonuçlandırılmaz. Takasbank, üyelerin piyasada yaptıkları işlemlerden kaynaklanan takas yükümlülüklerini merkezi karşı taraf olarak üstlenirken, Takasbank'ın muhatabı üyelerdir. Ancak işlemler müşteri bazında netleştirilir ve kıymet borç kapatma alacak dağıtım işlemleri de MKK nezdinde müşteri bazında gerçekleşir.
Sermaye piyasası kanunu çerçevesinde, sermaye piyasası araçlarının takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemlerinin geri alınamaması ve iptal edilememesi durumu 'takas kesinliği' prensibi ile ifade edilir. Bu prensip, piyasaların istikrarı ve güvenilirliği açısından kritik öneme sahiptir.
İfade II ve III doğrudur. Sermaye piyasası araçlarının takas ve ödeme işlemleri, 'takas kesinliği' prensibi gereği geri alınamaz ve iptal edilemez. Takasbank ile üye arasındaki ilişkide 'Teslim Karşılığı Ödeme' (Delivery Versus Payment - DVP) prensibi uygulanır. Ancak, I. ifade yanlıştır. Metinde, Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası takas süreleri hakkında spesifik bir T+X bilgisi verilmemiştir. Genel olarak türev piyasalarda takas süreleri farklılık gösterebilir ve burada bahsedilen süreler Borçlanma Araçları Piyasası için geçerli değildir.
Netleştirmeye dahil edilmeyerek ilgili depo hesabında bloke olarak tutulan işlemler, Repo-Ters Repo Pazarından ters repo ile alınan kıymetler (III) ve Repo-Ters Repo Pazarında repo işlemi karşılığında verilen kıymetlerdir (IV). Bu tür kıymetler, repo/ters repo anlaşmalarının doğası gereği belirli bir süre sonra iade edilmek üzere bloke edilir ve netleştirme havuzuna girmezler.
Tüm ders notlarına erişmek için ücretsiz kayıt olun
Gün içerisinde açılan pozisyonlar için gün sonu kar/zarar, gün sonu uzlaşma fiyatı ile pozisyon açılan fiyat arasındaki farkın işlem miktarı ve sözleşme çarpanı ile çarpılmasıyla hesaplanır.
Opsiyon sözleşmeleri gün içi kar/zararı, uzun pozisyonlar için net opsiyon değerinden opsiyona ödenen primin çıkarılması suretiyle hesaplanır.
Döviz cinsinden işlem gören vadeli işlem sözleşmeleri için kesinleşmiş ve geçici kar/zarar tutarları yabancı para birimi cinsinden hesaplandıktan sonra, Türk Lirası cinsinden kar/zarar tutarları TCMB tarafından ilan edilen döviz alış kurlarıyla çarpılarak hesaplanır.
Alım opsiyonu kullanım kar veya zararı, dayanak varlığın vade sonu fiyatı ile kullanım fiyatı arasındaki farkın miktar ve sözleşme çarpanı ile çarpımı sonucunda bulunur.
Tüm ders notlarına erişmek için ücretsiz kayıt olun
Tezgah Üstü Türev İşlemler ve Teminata Kabul Edilen Varlıklar
Temel Kavramlar
Takasbank, temerrüde düşen üyenin pozisyonlarını sonlandırmak için öncelikle temerrüde düşmemiş üyelere bağlı portföy veya müşteri hesaplarındaki aynı vadedeki ters yönlü pozisyonlar ile karşılıklı kapatma yöntemini kullanır. Bu, riskin piyasa içinde doğal yollarla azaltılmasına yönelik ilk adımlardan biridir.
Takasbank'ın açık pozisyonları kapatmak amacıyla düzenlediği ihalelere katılım, tüm üyeler ve üyeler aracılığıyla müşterilere açıktır. Ancak, genel merkezi karşı taraf üyeleri için bu ihaleye katılım zorunludur.
MKT Yönetmeliği'nin 48. maddesi, Takasbank'a olağanüstü durumlarda açık pozisyonları kapatmaksızın, temerrüde düşen üye kaynaklı zararların paylaştırılması amacıyla hesap güncellemeleri sonucunda değişim teminatlarında yapılacak kar dağıtımlarında kesintiye gitme yetkisi verir.
Temerrüde düşen üyenin pozisyonlarının 3 iş günü içinde kapatılamaması ve piyasa şartları nedeniyle kapatılamayacağına karar verilmesi halinde, pozisyonlar tamamen veya kısmen nakdi uzlaşma ile sonlandırılabilir. Bu, son çare yöntemlerinden biridir.
İşlem Teminatı: Pozisyon açmak ve sürdürmek için yatırılması gereken varlıklar.
Garanti Fonu Katkı Payı: MKT üyelerinin temerrüt etmesi halinde, temerrüt eden üyelerin teminatlarını aşan zararları karşılamak üzere toplanan tutar.
Teminat Değerleme Katsayısı: Teminata kabul edilen varlıkların olumsuz piyasa koşulları altında olası değer kaybını karşılamak üzere belirlenen oran. Formülü: $1 - (\\1{Piyasa Riski} + \\1{Likidite Riski} + \\1{Kredi Riski})$
Riske Maruz Değer (RMD): Belli bir zaman diliminde ve belli bir olasılık seviyesinde maruz kalınabilecek en yüksek zarar değeri.
Önemli Formüller
Teminat Değeri Hesaplama: $Teminat\ Değeri = Teminatın\ Piyasa\ Değeri \\1 Değerleme\ Katsayısı$
Takasbank İşlemleri, Temerrüt ve Risk Yönetimi Esasları
Temel Kavramlar
Merkezi Karşı Taraf (MKT): Borsa İstanbul Para Piyasası'nda Takasbank'ın üstlendiği rol olup, işlemlerin alıcısı ve satıcısı arasına girerek karşı taraf riskini üstlenmesini ifade eder.
Takas Kesinliği: Sermaye piyasası araçlarının takas talimat ve işlemlerinin, üyelerin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiye işlemleri gibi durumlarda dahi geri alınamaz ve iptal edilemez olması ilkesidir.
Temerrüt: Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'nda doğan menkul kıymet ve nakit yükümlülüklerini zamanında yerine getirmeme durumudur.
Risk Yönetimi Katmanları: Borçlanma Araçları Piyasası'nda uygulanan, işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası olmak üzere üç aşamalı risk kontrol sistemidir.
İlave İşlem Teminatı: Üyenin risk limitini aşan pozisyonları için ek olarak bulundurması gereken teminat.
Nakit Akım Teminatlandırma (NAT): Borçlanma Araçları Piyasası'nda verim eğrilerine stres senaryoları uygulayarak risk hesaplamasına dayalı teminatlandırma yöntemi.
Temel Bileşenler (Principal Components): Verim eğrilerindeki bağımsız (korelasyonsuz) değişiklikleri ifade eden Paralel Kayma, Eğimin Değişmesi ve Eğrilik Derecesinin Değişmesi gibi faktörler.
Gün İçi Teminat Tamamlama Çağrısı: Gün içinde teminat yetersizliği durumunda yapılan ve 2 saat içinde yerine getirilmesi gereken çağrı.
Önemli Formüller
Teminat Gereksinimi Formülü (NAT): $\text{Teminat Gereksinimi} = (\text{Takasa Konu Nakdin Şoksuz NBD} - \text{Takasa Konu Nakdin Şoklu NBD}) + (\text{Takasa Konu Kıymetin Şoksuz NBD} - \text{Takasa Konu Kıymetin Şoklu NBD})$
Değişken Katkı Payı Hesaplaması: $\text{Değişken Katkı Payı} = \left( \frac{\text{Üyenin Ortalama Teminat Tutarı}}{\text{Piyasanın Ortalama Teminat Tutarı}} \right) \times \text{Asgari Garanti Fonu Büyüklüğü}$
Tüm ders notlarına erişmek için ücretsiz kayıt olun
Takasbank Risk ve Teminat Yönetimi ile Borsa İstanbul SWAP Piyasası Esasları
Temel Kavramlar
Garanti Fonu: Üyelerin temerrüde düşmesi halinde oluşabilecek zararların, üyelerin teminatlarını aşan kısmını karşılamak üzere oluşturulan fon.
Sabit Katkı Payı: Üyelerin garanti fonuna risklerinden bağımsız olarak yatırmaları gereken asgari katkı tutarı (genel 700.000 TL, BIST Para Piyasası 50.000 TL).
Değişken Katkı Payı: Üyelerin taşıdıkları risklerle orantılı olarak hesaplanan ve sabit katkı payına ek olarak yatırılan tutar.
Merkezi Karşı Taraf (MKT): İşlemlerin tarafları arasına girerek temerrüt riskini üstlenen ve takasın tamamlanmasını garanti eden kurum (Takasbank).
Borsa İstanbul SWAP Piyasası Takas, Risk Yönetimi ve Temerrüt Esasları
Temel Kavramlar
SWAP Piyasası: Borsa İstanbul'da 01/10/2018 tarihinde faaliyete başlayan, finansal varlıkların riske karşı korunması amaçlı döviz alımı yöntemine alternatif ürünler sunan piyasa.
Merkezi Karşı Taraf (MKT): Piyasada gerçekleşen işlemlere takas ve risk yönetimi hizmeti veren Takasbank.
Çok Taraflı Netleştirme: Piyasada net borç ve alacak tutarının hesaplanmasında para birimi ve kıymetli maden bazında müşteri/portföy ayrımı gözetilerek uygulanan yöntem.
Başlangıç Teminatı: Üyenin temerrüde düşmesi halinde kurlarda ve kıymetli maden fiyatlarında meydana gelen değişimin etkisini izale etmek amacıyla tahsil edilen teminat.
Önemli Formüller
Fonlama Maliyeti: $F = \frac{\text{Kümülatif Net Değişim Teminatı Bakiyesi} \times \text{Gecelik Faiz}}{360}$
Tüm ders notlarına erişmek için ücretsiz kayıt olun
Takasbank İşlemleri, Temerrüt Yönetimi ve Takas Karşılaştırmaları
Temel Kavramlar
Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takasbank'ın türev piyasalarda alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı olarak takasın tamamlanmasını taahhüt etmesi.
Temerrüt Zararı Üstlenme Sırası: Temerrüde düşen Üyenin teminat ve garanti fonu katkılarıyla karşılanamayan açıkların Takasbank ve diğer Üyeler tarafından belirli bir sıra ile üstlenilmesi.
Kupon Ödemesi ve İtfa: Takasbank nezdindeki kıymetlerin itfa/kupon ödemelerinin otomatik olarak ilgili Üye hesaplarına alacak kaydedilmesi; teminattaki kıymetler için aktarım gerekliliği.
Bildirim Yükümlülükleri: Banka ve aracı kurumların Borsa İstanbu Borçlanma Araçları Piyasası ve borsa dışı repo/ters repo işlemleri ile vadesinden önce bozulan işlemleri Takasbank'a bildirme zorunluluğu.
Takas İşlemleri, Risk Yönetimi ve Teminatlandırma Esasları
Temel Kavramlar
Temerrüt Durumunda Takasbank Yetkileri: Teminat tamamlama çağrısına rağmen yükümlülük yerine getirilmezse, Takasbank müşteriye bildirim yapmaksızın pozisyonları re'sen kapatabilir veya nakit dışı teminatları nakde çevirebilir.
Hesap Güncelleme: Takasbank, portföy ve müşteri hesaplarındaki açık pozisyonları, Garanti Fonu katkılarını, nakit ve nakit dışı teminatları gün içinde birden fazla kez günceller.
Teslim Karşılığı Ödeme Prensibi: Üyenin teminat tamamlama çağrısından doğan borcunu takas süresi sonuna kadar kapatma yükümlülüğünü ifade eder.
Üç Katmanlı Risk Yönetimi: Piyasada 'işlem öncesi', 'işlem anı' ve 'işlem sonrası' olmak üzere üç aşamalı bir risk yönetimi sistemi uygulanır.
Önemli Formüller
Aynı Yönlü Pozisyon Hesaplama (Sicil Bazında): Uzun Alım Opsiyonu Pozisyonu + Kısa Satım Opsiyonu Pozisyonu + Uzun Vadeli İşlem Pozisyonu VEYA Kısa Alım Opsiyonu Pozisyonu + Uzun Satım Opsiyonu Pozisyonu + Kısa Vadeli İşlem Pozisyonu
Tüm ders notlarına erişmek için ücretsiz kayıt olun
VİOP Teminatlandırma, Kar/Zarar Hesaplaması ve Risk Yönetimi Esasları
Temel Kavramlar
İlave İşlem Teminatı: Üyenin risk limit aşımlarından kaynaklanan yükümlülüklerinin takip edildiği hesap. Teminat açığı oluştuğunda teminat tamamlama çağrısı yapılır.
Temerrüt Hükümleri: İlave işlem teminatı yükümlülüğünün çağrıyı takip eden iş günü saat 15:00'e kadar yerine getirilmemesi durumunda uygulanan yasal prosedürler.
BISTECH Marjin Yöntemi: Takasbank'ın VİOP'ta portföy bazında teminatlandırma işlemlerinde kullandığı risk yönetimi algoritması.
Gün Sonu Uzlaşma Fiyatı: Seans kapanışı sonrasında belirlenen ve kar/zarar hesaplamalarının kesinleşmesine esas teşkil eden fiyat.
Elektronik Virman: Teminat yatırma/çekme işlemlerinin ilgili varlığa ait üye serbest hesaplarından veya serbest hesaplarına elektronik transfer yoluyla yapılması.
Teminat Fazlası: Hesapların güncellenmesi sonucunda, teminat tutarının bulunması gereken tutarı aşan kısmı.
Nemalandırma Prensibi: Nakit Türk Lirası teminatların (zorunlu karşılık kısmı hariç) kredi riski ve likidite koşulları dikkate alınarak Takasbank tarafından en iyi koşullarla değerlendirilmesi.
Gün İçi Teminat Tamamlama Çağrısı: Gün içinde toplam bulunması gereken teminat tutarının değerlendirilmiş teminata oranının veya nakit teminat açığının belirli kriterleri aşması durumunda yapılan çağrı.
OTC Takas İşlemleri, Risk Yönetimi ve Teminatlandırma Esasları
Temel Kavramlar
Finansman Maliyeti: Sözleşme nominal değeri, TLREF faiz oranı ve gün sayısı kullanılarak hesaplanan, pozitif sözleşme değerine sahip tarafın aldığı veya ödediği tutar.
Nakit Akım Teminatlandırma (NAT): Takasbank tarafından tezgah üstü türev enstrümanlar için uygulanan risk yönetimi yöntemi.
Başlangıç Teminatı: Temerrüt durumunda, temerrüdün ortaya çıktığı andan çözümlenmesine kadar geçen sürede meydana gelebilecek fiyat değişimlerini karşılamak üzere pozisyonun açılışında alınan teminat.
Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan farklar nedeniyle ihtiyaç duyulan teminat.
Önemli Formüller
Finansman Maliyeti Tutarı: Finansman Maliyeti Tutarı = Sözleşme nominal değeri $\times$ ilgili güne ait TLREF faiz oranı $\times$ $\frac{(\text{t}+2)-(\text{t}+1) \text{ gün sayısı}}{365}$
Fiziki Teslimat Teminatı: Fiziki Teslimat Teminatı = Fiziki Teslimata Konu Sözleşme Sayısı $\times$ Dayanak Varlığın Fiziki Teslimat Parametresi
Tüm ders notlarına erişmek için ücretsiz kayıt olun
Başlangıç Teminatı: Pozisyonun ilk açıldığı anda talep edilen teminat.
Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucu ortaya çıkan farklar nedeniyle ihtiyaç duyulan teminat.
Fiziki Teslimat Teminatı: Fiziki teslimat yükümlülüğünün yerine getirilmemesi olasılığına karşı, dayanak varlığın olası fiyat değişimleri dikkate alınarak hesaplanan teminat.
Garanti Fonu: MKT üyelerinden bir veya birkaçının temerrüde düşmesi halinde oluşabilecek zararların, ilgili MKT üyelerinin teminatlarını aşan kısmını karşılamak üzere kurulan fon.
Önemli Formüller
Fiziki Teslimat Teminatı: $Fiziki Teslimat Teminatı = Fiziki Teslimata Konu Sözleşme Sayısı \times Dayanak Varlığın Fiziki Teslimat Parametresi$
Takasbank Teminat Yönetimi Esasları ve Hesaplamaları
Temel Kavramlar
Teminat Değerleme Katsayısı: Teminata kabul edilen varlıkların piyasa değerinin, teminat olarak kabul edilecek değerini belirlemede kullanılan oran. Varlık türüne ve vadesine göre farklılık gösterir.
Serbest Teminat: MKT üyesinin teminat hesabında bulunan ve pozisyon yükümlülüklerini aşan, çekilebilir nitelikteki teminat tutarı.
Bulger Teminat: Bir pozisyon için bulunması gereken başlangıç teminat tutarıdır.
Değişim Teminatı: Pozisyonda yer alan finansal varlığın günlük değer değişimini (kar veya zarar) gösteren tutardır. İşareti pozisyonun yönü ve kar/zarar durumuna göre değişir.