Takas ve Saklama Ders Notları

Temel Kavramlar

• Açık Pozisyon: VİOP ve tezgahüstü piyasalarda kapatılmamış kısa/uzun pozisyonları, Ödünç Pay Piyasası’nda ise vadesi gelmemiş menkul kıymet ödünç işlemlerini ifade eder.
• Açık Teklif Yöntemi: Takasbank’ın işlemin eşleştiği an piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçmesi yöntemidir.
• Başlangıç Teminatı: Temerrüt durumunda pozisyonların kapatılmasına kadar maruz kalınabilecek risklerin karşılanması amacıyla başlangıçta talep edilen teminat tutarıdır.
• BISTECH Marjin Yöntemi: Borsa İstanbul üzerinde portföy bazlı risk yönetim algoritması kullanılarak bulunması gereken teminat tutarının hesaplanması yöntemidir.
• Brüt Teminatlandırma: Müşteri pozisyonlarının netleştirilmeden, her bir müşteri için ayrı ayrı hesaplanan teminat yükümlülüklerinin toplamının yatırılması esasına dayanır.
• Garanti Fonu: Takas yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda kullanılmak üzere Takasbank nezdinde MKT üyelerinin katkılarıyla oluşturulan ortak fondur.
• Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını hukuken taahhüt ettiği merkezi faaliyet türüdür.
• Merkezi Kaydi Sistem (MKS): Kaydi sermaye piyasası araçları ve bunlara ilişkin hakların elektronik ortamda tutulduğu, işletimi MKK tarafından yürütülen merkezi sistemdir.
• Net Teminatlandırma: MKT üyelerinin müşteri pozisyonlarını birbiriyle netleştirdikten sonra kalan risk tutarı üzerinden hesaplanan teminat yükümlülüğünü ifade eder.
• Riske Maruz Değer (RMD): Piyasa dalgalanmaları nedeniyle bir portföyün belirli bir dönem ve olasılık dahilinde maruz kalabileceği en yüksek zararı gösteren sayısal değerdir.
• Sözleşme Yenileme Yöntemi: Takas tamamlanmadan önce taraflar arasındaki sözleşmenin iptal edilip Takasbank'ın taraflarla ayrı ayrı sözleşme yaparak araya girmesi yöntemidir.
• Stres Testi: Aşırı ancak imkansız olmayan piyasa koşullarında, finansal kaynakların ve teminatların riskleri karşılama düzeyini ölçen senaryo bazlı analizdir.
• Teminat Değerleme Katsayısı: Teminata kabul edilen varlıkların nakde çevrilmesi sırasında oluşabilecek piyasa değer düşüşlerini yansıtmak amacıyla uygulanan indirim katsayısıdır.
• MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu): Sermaye piyasası araçlarını kaydileştiren, hakları elektronik ortamda izleyen ve merkezi saklama yapan özel hukuk tüzel kişiliğine haiz anonim şirkettir.
• Çoklu Pozisyon Hesabı: MKT üyelerinin kendi portföylerine veya müşterilerine ait pozisyonlarının toplu olarak izlendiği, ancak üye ve müşteri pozisyonlarının her hâlükârda ayrıştırıldığı hesaplardır.
• Karşılanmış Riskler (Covered Risks): Takasbank’ın MKT hizmeti nedeniyle maruz kaldığı; teminatlar, garanti fonu ve Takasbank sermayesinden tahsis edilen bölümlerle korunan risklerdir.
• Karşı Taraf Kredi Riski: İki tarafa yükümlülük getiren bir işlemin muhatabı olan tarafın, işlemin nakit akışındaki son ödemeden önce temerrüde düşme riskidir.
• Likidite Riski: Piyasalarda derinlik olmaması veya aşırı dalgalanma nedeniyle bir pozisyonun piyasa fiyatlarından kapatılamaması sonucu maruz kalınabilecek zarar olasılığıdır.
• Tarihsel Benzetim Yaklaşımı: Geçmiş bir dönemdeki tarihi piyasa koşullarını cari piyasa portföyüne uygulayarak doğacak değer değişimlerini analiz eden risk ölçüm yaklaşımıdır.
• Tekil Pozisyon Hesabı: MKT üyeleri adına açılan, sadece tek bir müşteriye veya üyenin kendi portföyüne ait pozisyonların izlendiği alt hesaplardır.
• Yetkili Sınıflandırıcı: Lisanslı depolara teslim edilen tarım ürünlerini analiz eden, standartlara uygun olarak sınıflandıran ve bu durumu belgeleyen laboratuvarlardır.
• MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu): Sermaye piyasası araçlarını kaydileştiren ve hak sahipleri bazında izleyen özel hukuk tüzel kişisi anonim şirket.
• MKT (Merkezi Karşı Taraf): Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı olarak takasın tamamlanmasını garanti etmesi.
• Başlangıç Teminatı: Pozisyon açılırken olası temerrüt riskine karşı alınan ilk teminat.
• Değişim Teminatı: Piyasa fiyatı değişimleri sonucu oluşan kâr/zarar farklarının (mark-to-market) karşılanması.
• Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının fiziki senet yerine elektronik ortamda kayıtla temsil edilmesi.
• Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK): Sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri yürüten, bu araçları ve bağlı hakları elektronik ortamda üyeler ve hak sahipleri bazında izleyen merkezi saklama kuruluşudur.
• MKK Sermaye ve Ortaklık Yapısı: 100 milyon TL sermayesi olan kuruluşun payları A ve B grubu olarak ayrılmış olup ana ortakları Takasbank (%64,9), Borsa İstanbul (%30,1) ve TSPB (%5) olarak dağılmıştır.
• Azami Pay Oranları: MKK esas sözleşmesi uyarınca ortakların sahip olabileceği paylar; Borsa İstanbul için %50, Takasbank için %75, TSPB için %10 ve diğer ortaklar için %5 ile sınırlandırılmıştır.
• Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda ihracını esas alan, SPK tarafından belirlenen araçların MKK nezdinde isme açılmış hesaplarda izlenmesi sürecidir.
• İhraççı Havuz Hesabı: Kaydi sermaye piyasası araçlarının ihraç sürecindeki geçici kayıtlarının izlendiği, satış süresince takibin yapıldığı ve yatırım fonu katılma payı işlemlerinin yürütüldüğü hesaptır.
• Bilinmeyen Ortak Hesabı: Kaydi dönüştürme aşamasında hak sahiplerinin ihraççı tarafından henüz tespit edilemediği durumlarda, bu nitelikteki payların toplu olarak izlenmesi amacıyla oluşturulan geçici hesaptır.
• Yabancı Saklama Global Hesabı: Yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait araçların, YMSK veya genel saklama yetkili kuruluşlar nezdinde hak sahibi ismi açılmaksızın toplu tutulduğu havuz niteliğindeki hesaptır.
• TCMB Özel Üyelik Statüsü: TCMB'nin talebiyle verilen, MKK Yönetmeliği'nin disiplin cezaları, üyeliğin durdurulması, gözetim ve denetime ilişkin hükümlerinin uygulanmadığı ayrıcalıklı bir üyelik türüdür.
• Elektronik Kayıt Kuruluşu (EKK): Lisanslı depolarca düzenlenen ürün senetlerinin kaydileştirilmesi ve izlenmesi süreçlerini yürüten, MKK ile entegre çalışan ve Bakanlık denetimine tabi olan sistemdir.
• Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) Devri: Hakkında tazmin veya tedrici tasfiye kararı verilen yatırım kuruluşlarının MKK nezdindeki kayıtları üzerinde işlem yapma yetkisinin başka işleme gerek kalmaksızın devredildiği kurumdur.
• Sicil Numarası: Merkezi Kaydi Sistem'de (MKS) her yatırımcı için kimlik veya vergi numarası teyidi sonrası üretilen, yatırımcının tüm üyelerdeki hesapları için geçerli olan tekil tanımlayıcıdır.
• Müşterek Mülkiyet Yatırımcı Hesabı: Birden fazla kişinin ortak mülkiyetinde açılan ve iştirak oranlarının MKK nezdinde kayden izlendiği, hak sahiplerinin talebiyle oluşturulan özel bir hesap türüdür.
• Merkezi Doküman Yönetim Sistemi: Yurt dışında yerleşik hak sahiplerinin yatırım kuruluşlarında hesap açabilmesi için gerekli belgelerin elektronik ortamda temin edildiği ve paylaşıldığı merkezi sistemdir.
• Elektronik Genel Kurul (e-GKS): Payları kayden izlenen anonim ortaklıkların genel kurullarına hak sahiplerinin elektronik ortamda katılmasına ve oy kullanmasına imkan tanıyan teknolojik altyapıdır.
• Takas Havuz Hesabı: Merkezi takas kuruluşunun, üyelerin takas işlemlerini vekil sıfatıyla gerçekleştirmek amacıyla MKK nezdinde kullandığı hesaptır.
• DİBS Depo Hesabı: EMKT sistemindeki banka depo hesapları ile MKK hesapları arasındaki DİBS aktarımlarının ve yatırımcı işlemlerinin yürütüldüğü özel hesaptır.
• MKK Sermayesi: 100.000.000 TL toplam sermaye; Takasbank (%64,9), Borsa İstanbul (%30,1) ve TSPB (%5) ana ortaklardır.
• Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda isme açılmış hesaplarda izlenmesidir.
• Sicil Numarası: MKS'de her yatırımcı için kimlik doğrulaması sonrası üretilen tekil kimlik numarasıdır.
• YMSK: Yabancı Merkezi Saklama Kuruluşu; MKK'ya üye olabilir ve global hesaplar açabilir.
• ELÜS: Elektronik Ürün Senedi; lisanslı depolardaki ürünleri temsil eden ve EKK nezdinde izlenen senetlerdir.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK): Sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri yürüten, bu araçları ve bağlı hakları elektronik ortamda üyeler ve hak sahipleri bazında izleyen merkezi saklama kuruluşudur.
• MKK Sermaye ve Ortaklık Yapısı: 100 milyon TL sermayesi olan kuruluşun payları A ve B grubu olarak ayrılmış olup ana ortakları Takasbank (%64,9), Borsa İstanbul (%30,1) ve TSPB (%5) olarak dağılmıştır.
• Azami Pay Oranları: MKK esas sözleşmesi uyarınca ortakların sahip olabileceği paylar; Borsa İstanbul için %50, Takasbank için %75, TSPB için %10 ve diğer ortaklar için %5 ile sınırlandırılmıştır.
• Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda ihracını esas alan, SPK tarafından belirlenen araçların MKK nezdinde isme açılmış hesaplarda izlenmesi sürecidir.
• İhraççı Havuz Hesabı: Kaydi sermaye piyasası araçlarının ihraç sürecindeki geçici kayıtlarının izlendiği, satış süresince takibin yapıldığı ve yatırım fonu katılma payı işlemlerinin yürütüldüğü hesaptır.
• Bilinmeyen Ortak Hesabı: Kaydi dönüştürme aşamasında hak sahiplerinin ihraççı tarafından henüz tespit edilemediği durumlarda, bu nitelikteki payların toplu olarak izlenmesi amacıyla oluşturulan geçici hesaptır.
• Yabancı Saklama Global Hesabı: Yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait araçların, YMSK veya genel saklama yetkili kuruluşlar nezdinde hak sahibi ismi açılmaksızın toplu tutulduğu havuz niteliğindeki hesaptır.
• TCMB Özel Üyelik Statüsü: TCMB'nin talebiyle verilen, MKK Yönetmeliği'nin disiplin cezaları, üyeliğin durdurulması, gözetim ve denetime ilişkin hükümlerinin uygulanmadığı ayrıcalıklı bir üyelik türüdür.
• Elektronik Kayıt Kuruluşu (EKK): Lisanslı depolarca düzenlenen ürün senetlerinin kaydileştirilmesi ve izlenmesi süreçlerini yürüten, MKK ile entegre çalışan ve Bakanlık denetimine tabi olan sistemdir.
• Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) Devri: Hakkında tazmin veya tedrici tasfiye kararı verilen yatırım kuruluşlarının MKK nezdindeki kayıtları üzerinde işlem yapma yetkisinin başka işleme gerek kalmaksızın devredildiği kurumdur.
• Sicil Numarası: Merkezi Kaydi Sistem'de (MKS) her yatırımcı için kimlik veya vergi numarası teyidi sonrası üretilen, yatırımcının tüm üyelerdeki hesapları için geçerli olan tekil tanımlayıcıdır.
• Müşterek Mülkiyet Yatırımcı Hesabı: Birden fazla kişinin ortak mülkiyetinde açılan ve iştirak oranlarının MKK nezdinde kayden izlendiği, hak sahiplerinin talebiyle oluşturulan özel bir hesap türüdür.
• Merkezi Doküman Yönetim Sistemi: Yurt dışında yerleşik hak sahiplerinin yatırım kuruluşlarında hesap açabilmesi için gerekli belgelerin elektronik ortamda temin edildiği ve paylaşıldığı merkezi sistemdir.
• Elektronik Genel Kurul (e-GKS): Payları kayden izlenen anonim ortaklıkların genel kurullarına hak sahiplerinin elektronik ortamda katılmasına ve oy kullanmasına imkan tanıyan teknolojik altyapıdır.
• Takas Havuz Hesabı: Merkezi takas kuruluşunun, üyelerin takas işlemlerini vekil sıfatıyla gerçekleştirmek amacıyla MKK nezdinde kullandığı hesaptır.
• DİBS Depo Hesabı: EMKT sistemindeki banka depo hesapları ile MKK hesapları arasındaki DİBS aktarımlarının ve yatırımcı işlemlerinin yürütüldüğü özel hesaptır.
• MKK Sermayesi: 100.000.000 TL toplam sermaye; Takasbank (%64,9), Borsa İstanbul (%30,1) ve TSPB (%5) ana ortaklardır.
• Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda isme açılmış hesaplarda izlenmesidir.
• Sicil Numarası: MKS'de her yatırımcı için kimlik doğrulaması sonrası üretilen tekil kimlik numarasıdır.
• YMSK: Yabancı Merkezi Saklama Kuruluşu; MKK'ya üye olabilir ve global hesaplar açabilir.
• ELÜS: Elektronik Ürün Senedi; lisanslı depolardaki ürünleri temsil eden ve EKK nezdinde izlenen senetlerdir.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK): Sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesine ilişkin işlemleri yürüten, bu araçları ve bağlı hakları elektronik ortamda üyeler ve hak sahipleri bazında izleyen merkezi saklama kuruluşudur.
• MKK Sermaye ve Ortaklık Yapısı: 100 milyon TL sermayesi olan kuruluşun payları A ve B grubu olarak ayrılmış olup ana ortakları Takasbank (%64,9), Borsa İstanbul (%30,1) ve TSPB (%5) olarak dağılmıştır.
• Azami Pay Oranları: MKK esas sözleşmesi uyarınca ortakların sahip olabileceği paylar; Borsa İstanbul için %50, Takasbank için %75, TSPB için %10 ve diğer ortaklar için %5 ile sınırlandırılmıştır.
• Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda ihracını esas alan, SPK tarafından belirlenen araçların MKK nezdinde isme açılmış hesaplarda izlenmesi sürecidir.
• İhraççı Havuz Hesabı: Kaydi sermaye piyasası araçlarının ihraç sürecindeki geçici kayıtlarının izlendiği, satış süresince takibin yapıldığı ve yatırım fonu katılma payı işlemlerinin yürütüldüğü hesaptır.
• Bilinmeyen Ortak Hesabı: Kaydi dönüştürme aşamasında hak sahiplerinin ihraççı tarafından henüz tespit edilemediği durumlarda, bu nitelikteki payların toplu olarak izlenmesi amacıyla oluşturulan geçici hesaptır.
• Yabancı Saklama Global Hesabı: Yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait araçların, YMSK veya genel saklama yetkili kuruluşlar nezdinde hak sahibi ismi açılmaksızın toplu tutulduğu havuz niteliğindeki hesaptır.
• TCMB Özel Üyelik Statüsü: TCMB'nin talebiyle verilen, MKK Yönetmeliği'nin disiplin cezaları, üyeliğin durdurulması, gözetim ve denetime ilişkin hükümlerinin uygulanmadığı ayrıcalıklı bir üyelik türüdür.
• Elektronik Kayıt Kuruluşu (EKK): Lisanslı depolarca düzenlenen ürün senetlerinin kaydileştirilmesi ve izlenmesi süreçlerini yürüten, MKK ile entegre çalışan ve Bakanlık denetimine tabi olan sistemdir.
• Yatırımcı Tazmin Merkezi (YTM) Devri: Hakkında tazmin veya tedrici tasfiye kararı verilen yatırım kuruluşlarının MKK nezdindeki kayıtları üzerinde işlem yapma yetkisinin başka işleme gerek kalmaksızın devredildiği kurumdur.
• Sicil Numarası: Merkezi Kaydi Sistem'de (MKS) her yatırımcı için kimlik veya vergi numarası teyidi sonrası üretilen, yatırımcının tüm üyelerdeki hesapları için geçerli olan tekil tanımlayıcıdır.
• Müşterek Mülkiyet Yatırımcı Hesabı: Birden fazla kişinin ortak mülkiyetinde açılan ve iştirak oranlarının MKK nezdinde kayden izlendiği, hak sahiplerinin talebiyle oluşturulan özel bir hesap türüdür.
• Merkezi Doküman Yönetim Sistemi: Yurt dışında yerleşik hak sahiplerinin yatırım kuruluşlarında hesap açabilmesi için gerekli belgelerin elektronik ortamda temin edildiği ve paylaşıldığı merkezi sistemdir.
• Elektronik Genel Kurul (e-GKS): Payları kayden izlenen anonim ortaklıkların genel kurullarına hak sahiplerinin elektronik ortamda katılmasına ve oy kullanmasına imkan tanıyan teknolojik altyapıdır.
• Takas Havuz Hesabı: Merkezi takas kuruluşunun, üyelerin takas işlemlerini vekil sıfatıyla gerçekleştirmek amacıyla MKK nezdinde kullandığı hesaptır.
• DİBS Depo Hesabı: EMKT sistemindeki banka depo hesapları ile MKK hesapları arasındaki DİBS aktarımlarının ve yatırımcı işlemlerinin yürütüldüğü özel hesaptır.
• MKK Sermayesi: 100.000.000 TL toplam sermaye; Takasbank (%64,9), Borsa İstanbul (%30,1) ve TSPB (%5) ana ortaklardır.
• Kaydileştirme: Sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda isme açılmış hesaplarda izlenmesidir.
• Sicil Numarası: MKS'de her yatırımcı için kimlik doğrulaması sonrası üretilen tekil kimlik numarasıdır.
• YMSK: Yabancı Merkezi Saklama Kuruluşu; MKK'ya üye olabilir ve global hesaplar açabilir.
• ELÜS: Elektronik Ürün Senedi; lisanslı depolardaki ürünleri temsil eden ve EKK nezdinde izlenen senetlerdir.
• Bedelsiz Sermaye Artırımı: İhraççı havuz hesabına kaydedilen hakların, sermaye artırımı tarihi itibarıyla açıklanan oranlara göre üye hesaplarına aktarılması sürecidir.
• Borsa Dışı Satış Bildirimi: Satılan pay tutarları ve alıcı hesap bilgilerinin, satışı izleyen iş günü sonuna kadar ihraççı veya aracı üye tarafından MKK'ya bildirilmesidir.
• Geçici Kayıt: Esas sermaye sistemindeki ortaklıkların kayıtlarının, ticaret siciline tescil edilene kadar taşıdığı ve tescil bildirimiyle kesinleşen hukuki statüdür.
• Takas Havuz Hesabı: Yatırım kuruluşlarının takas borçlarını kapatmak amacıyla, satışı yapılan sermaye piyasası araçlarını aktardıkları MKK nezdindeki merkezi hesaptır.
• Mali Hak Bildirimi: İhraççıların faiz ve temettü gibi hak kullanımlarına ilişkin bilgileri, en geç işleme başlamadan bir gün önce MKK'ya iletme yükümlülüğüdür.
• Genel Kurul Listesi: TTK 417 uyarınca genel kurula katılacak hak sahiplerini gösteren, genel kuruldan bir gün önce MKK tarafından hazırlanan resmi listedir.
• Yatırımcı Blokajı: Hesap sahiplerinin, ilgili üyenin tasarruf yetkisini sınırlamak amacıyla MKK nezdindeki hesapları üzerine koyabildikleri iradi kısıtlamadır.
• e-YATIRIMCI: Rehin veya teminat amaçlı pay senedi çıkış işlemlerinin gerçekleştirilebilmesi için yatırımcıların kayıt olmasının zorunlu tutulduğu bilgi portalıdır.
• Merkezi Takas Kuruluşu (MTK): Borsadaki işlemlerin teslimi, ödenmesi ve teminat ifasını yürüten, Bakan izniyle kurulan anonim ortaklık niteliğindeki özel hukuk tüzel kişisidir.
• Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği risk yönetim uygulamasıdır.
• Doğrudan Takas Üyesi: Merkezi takas kuruluşu nezdinde sadece kendi ve/veya kendi müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan üye türüdür.
• Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin yanı sıra, diğer piyasa üyelerinin de takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan merkezi takas kuruluşu üyesidir.
• Hareketsizleştirme: DİBS ödemelerinde, ödeme gününden bir gün önce EMKT sisteminin kapanmasıyla kıymetlerin işlem yapılamaz hale getirilmesi ve itfada silinmesidir.
• İhraççı Havuz Hesabı: Sermaye azaltımı veya yatırım fonu iadelerinde, iptal edilecek payların toplanması ve silinmesi amacıyla kullanılan özel hesaptır.
• Kıymetli Haklar Sistemi: 6362 sayılı SPKn ile fiziki senet basımı imkanının ortadan kaldırılarak, sermaye piyasası araçlarının kıymetli evrak niteliğinden elektronik ortamda izlenen haklar niteliğine dönüşmesini ifade eden sistemdir.
• Yatırımcı Uyarı Sistemi: Hak sahiplerinin bilgilendirilmesi amacıyla MKK nezdinde kurulan, SPK tarafından kaydı zorunlu tutulabilen ve kayıt olunmaması durumunda belirli işlemlerin gerçekleştirilmesinin engellenebildiği sistemdir.
• Darphane Sertifikaları Fiziki Teslimi: Kayden izlenen sertifikalar karşılığında fiziki emtianın (altın), MKS üzerinden Darphane'ye iletilen taleplerin onaylanması ve ilgili sertifikaların iptali ile yatırımcıya teslim edilmesi sürecidir.
• MKS (Merkezi Kayıt Sistemi): Sermaye piyasası araçlarının kayden izlendiği, MKK tarafından işletilen sistem.
• MTK (Merkezi Takas Kuruluşu): Borsadaki işlemlerin nakit ve kıymet takasını yürüten anonim ortaklık.
• MKT (Merkezi Karşı Taraf): Takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt etmesi.
• Genel Takas Üyesi: Hem kendi hem de diğer üyelerin takas işlemlerini yapmaya yetkili kuruluş.
• Hareketsizleştirme: DİBS ödemelerinden bir gün önce kıymetlerin transferinin durdurulması işlemi.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Bedelsiz Sermaye Artırımı: İhraççı havuz hesabına kaydedilen hakların, sermaye artırımı tarihi itibarıyla açıklanan oranlara göre üye hesaplarına aktarılması sürecidir.
• Borsa Dışı Satış Bildirimi: Satılan pay tutarları ve alıcı hesap bilgilerinin, satışı izleyen iş günü sonuna kadar ihraççı veya aracı üye tarafından MKK'ya bildirilmesidir.
• Geçici Kayıt: Esas sermaye sistemindeki ortaklıkların kayıtlarının, ticaret siciline tescil edilene kadar taşıdığı ve tescil bildirimiyle kesinleşen hukuki statüdür.
• Takas Havuz Hesabı: Yatırım kuruluşlarının takas borçlarını kapatmak amacıyla, satışı yapılan sermaye piyasası araçlarını aktardıkları MKK nezdindeki merkezi hesaptır.
• Mali Hak Bildirimi: İhraççıların faiz ve temettü gibi hak kullanımlarına ilişkin bilgileri, en geç işleme başlamadan bir gün önce MKK'ya iletme yükümlülüğüdür.
• Genel Kurul Listesi: TTK 417 uyarınca genel kurula katılacak hak sahiplerini gösteren, genel kuruldan bir gün önce MKK tarafından hazırlanan resmi listedir.
• Yatırımcı Blokajı: Hesap sahiplerinin, ilgili üyenin tasarruf yetkisini sınırlamak amacıyla MKK nezdindeki hesapları üzerine koyabildikleri iradi kısıtlamadır.
• e-YATIRIMCI: Rehin veya teminat amaçlı pay senedi çıkış işlemlerinin gerçekleştirilebilmesi için yatırımcıların kayıt olmasının zorunlu tutulduğu bilgi portalıdır.
• Merkezi Takas Kuruluşu (MTK): Borsadaki işlemlerin teslimi, ödenmesi ve teminat ifasını yürüten, Bakan izniyle kurulan anonim ortaklık niteliğindeki özel hukuk tüzel kişisidir.
• Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği risk yönetim uygulamasıdır.
• Doğrudan Takas Üyesi: Merkezi takas kuruluşu nezdinde sadece kendi ve/veya kendi müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan üye türüdür.
• Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin yanı sıra, diğer piyasa üyelerinin de takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan merkezi takas kuruluşu üyesidir.
• Hareketsizleştirme: DİBS ödemelerinde, ödeme gününden bir gün önce EMKT sisteminin kapanmasıyla kıymetlerin işlem yapılamaz hale getirilmesi ve itfada silinmesidir.
• İhraççı Havuz Hesabı: Sermaye azaltımı veya yatırım fonu iadelerinde, iptal edilecek payların toplanması ve silinmesi amacıyla kullanılan özel hesaptır.
• Kıymetli Haklar Sistemi: 6362 sayılı SPKn ile fiziki senet basımı imkanının ortadan kaldırılarak, sermaye piyasası araçlarının kıymetli evrak niteliğinden elektronik ortamda izlenen haklar niteliğine dönüşmesini ifade eden sistemdir.
• Yatırımcı Uyarı Sistemi: Hak sahiplerinin bilgilendirilmesi amacıyla MKK nezdinde kurulan, SPK tarafından kaydı zorunlu tutulabilen ve kayıt olunmaması durumunda belirli işlemlerin gerçekleştirilmesinin engellenebildiği sistemdir.
• Darphane Sertifikaları Fiziki Teslimi: Kayden izlenen sertifikalar karşılığında fiziki emtianın (altın), MKS üzerinden Darphane'ye iletilen taleplerin onaylanması ve ilgili sertifikaların iptali ile yatırımcıya teslim edilmesi sürecidir.
• MKS (Merkezi Kayıt Sistemi): Sermaye piyasası araçlarının kayden izlendiği, MKK tarafından işletilen sistem.
• MTK (Merkezi Takas Kuruluşu): Borsadaki işlemlerin nakit ve kıymet takasını yürüten anonim ortaklık.
• MKT (Merkezi Karşı Taraf): Takas kuruluşunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt etmesi.
• Genel Takas Üyesi: Hem kendi hem de diğer üyelerin takas işlemlerini yapmaya yetkili kuruluş.
• Hareketsizleştirme: DİBS ödemelerinden bir gün önce kıymetlerin transferinin durdurulması işlemi.
• Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını kendi mali taahhüdü altında garanti ettiği sistemdir.
• Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin işlemlerine ek olarak, diğer piyasa üyelerinin takas işlemlerini de gerçekleştirmeye yetkili olan, daha geniş yetkili üyelik türüdür.
• Doğrudan Takas Üyesi: Sadece kendi portföyü ve/veya kendi müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan, başka üyelerin işlemlerine aracılık edemeyen üyelik tipidir.
• İşlemci Kuruluş: MKT olan piyasalarda işlem yapan ancak yükümlülüklerinin tasfiyesini bir genel MKT üyesi aracılığıyla gerçekleştiren, üye ile müteselsilen sorumlu kuruluştur.
• Takas Kesinliği: Üyelerin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiye işlemlerine başlanması durumunda dahi takas talimatlarının geri alınamaz ve iptal edilemez olması ilkesidir.
• Çok Taraflı Netleştirme: Aynı gün valörlü işlemlerde üyenin tüm alış ve satışlarının mahsup edilerek tek bir net nakit borç veya alacak oluşturulması sürecidir.
• Teslim Karşılığı Ödeme: Yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağının ödenmediği, kısmi ifada ise alacakların kapatılan borçla orantılı olarak ödendiği temel takas prensibidir.
• İşlem Öncesi Depo Şartı: Emir verildiği anda ilgili nakit veya sermaye piyasası aracının yatırım kuruluşu nezdindeki hesapta bulunması ve takas tamamlanana kadar bloke edilmesi zorunluluğudur.
• Üyelik Teminatı: Üyelerin aidat, ücret ve komisyon gibi yükümlülüklerini karşılamak amacıyla Takasbank tarafından talep edilen, nakit ve maktu tutarlı teminat türüdür.
• Başlangıç Teminatı: Temerrüt durumunda pozisyonlar kapatılana kadar maruz kalınabilecek riskleri karşılamak üzere işlem başında talep edilen koruma tutarıdır.
• Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi (mark-to-market) sonucunda ortaya çıkan fiyat farklarını karşılamak için talep edilen ek teminattır.
• Serbest Virman: Üyenin hesabında bulunan bir varlığı herhangi bir karşı şart veya ödeme koşuluna bağlı olmaksızın başka bir hesaba aktarması işlemidir.
• Şartlı Virman: Varlık transferinin gerçekleşmesinin, başka bir varlığın eş zamanlı olarak hesaba gelmesi şartına bağlandığı güvenli transfer yöntemidir.
• Garanti Fonu: Takas sürecindeki gecikmeleri önlemek ve üye temerrütlerinde kullanılmak üzere Takasbank tarafından piyasa bazında veya ortak oluşturulan fondur.
• Tekil Pozisyon Hesabı: Müşteriye ait pozisyon ve teminatların, Takasbank nezdinde üye hesaplarından ayrıştırılarak müşteri bazında tekil olarak izlendiği hesap türüdür.
• Mahsup: Üyenin bir piyasadaki nakit alacağının, Takasbank tarafından belirlenen usullerle başka bir piyasadaki nakit borcuna sayılması işlemidir.
• Nemalandırma: Nakit TL işlem teminatlarının, zorunlu karşılıklar ve komisyonlar düşüldükten sonra üye lehine faiz getirisinin hesaplanması sürecidir.
• İçsel Kredi Derecelendirme: Üyelik türünün belirlenmesinde Takasbank tarafından gerçekleştirilen mali tahlil, istihbarat ve kredi değerliliği ölçüm çalışmasıdır.
• Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takas işlemlerinde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını garanti eden kurum.
• Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin yanı sıra diğer piyasa üyelerinin de takas işlemlerini yapmaya yetkili üye.
• Takas Kesinliği: Takas talimatlarının ve işlemlerinin geri alınamaz ve iptal edilemez olması ilkesi.
• Başlangıç Teminatı: Temerrüt anından pozisyonun kapatılmasına kadar oluşabilecek riskler için başlangıçta alınan teminat.
• Değişim Teminatı: Pozisyonların piyasa fiyatıyla değerlenmesi sonucu oluşan farklar için talep edilen teminat.
• İşlemci Kuruluş: MKT piyasalarında işlem yapan ancak takasını bir genel MKT üyesi aracılığıyla yürüten kurum.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takasbank'ın alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını kendi mali taahhüdü altında garanti ettiği sistemdir.
• Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin işlemlerine ek olarak, diğer piyasa üyelerinin takas işlemlerini de gerçekleştirmeye yetkili olan, daha geniş yetkili üyelik türüdür.
• Doğrudan Takas Üyesi: Sadece kendi portföyü ve/veya kendi müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkili olan, başka üyelerin işlemlerine aracılık edemeyen üyelik tipidir.
• İşlemci Kuruluş: MKT olan piyasalarda işlem yapan ancak yükümlülüklerinin tasfiyesini bir genel MKT üyesi aracılığıyla gerçekleştiren, üye ile müteselsilen sorumlu kuruluştur.
• Takas Kesinliği: Üyelerin faaliyetlerinin durdurulması veya tasfiye işlemlerine başlanması durumunda dahi takas talimatlarının geri alınamaz ve iptal edilemez olması ilkesidir.
• Çok Taraflı Netleştirme: Aynı gün valörlü işlemlerde üyenin tüm alış ve satışlarının mahsup edilerek tek bir net nakit borç veya alacak oluşturulması sürecidir.
• Teslim Karşılığı Ödeme: Yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağının ödenmediği, kısmi ifada ise alacakların kapatılan borçla orantılı olarak ödendiği temel takas prensibidir.
• İşlem Öncesi Depo Şartı: Emir verildiği anda ilgili nakit veya sermaye piyasası aracının yatırım kuruluşu nezdindeki hesapta bulunması ve takas tamamlanana kadar bloke edilmesi zorunluluğudur.
• Üyelik Teminatı: Üyelerin aidat, ücret ve komisyon gibi yükümlülüklerini karşılamak amacıyla Takasbank tarafından talep edilen, nakit ve maktu tutarlı teminat türüdür.
• Başlangıç Teminatı: Temerrüt durumunda pozisyonlar kapatılana kadar maruz kalınabilecek riskleri karşılamak üzere işlem başında talep edilen koruma tutarıdır.
• Değişim Teminatı: Mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi (mark-to-market) sonucunda ortaya çıkan fiyat farklarını karşılamak için talep edilen ek teminattır.
• Serbest Virman: Üyenin hesabında bulunan bir varlığı herhangi bir karşı şart veya ödeme koşuluna bağlı olmaksızın başka bir hesaba aktarması işlemidir.
• Şartlı Virman: Varlık transferinin gerçekleşmesinin, başka bir varlığın eş zamanlı olarak hesaba gelmesi şartına bağlandığı güvenli transfer yöntemidir.
• Garanti Fonu: Takas sürecindeki gecikmeleri önlemek ve üye temerrütlerinde kullanılmak üzere Takasbank tarafından piyasa bazında veya ortak oluşturulan fondur.
• Tekil Pozisyon Hesabı: Müşteriye ait pozisyon ve teminatların, Takasbank nezdinde üye hesaplarından ayrıştırılarak müşteri bazında tekil olarak izlendiği hesap türüdür.
• Mahsup: Üyenin bir piyasadaki nakit alacağının, Takasbank tarafından belirlenen usullerle başka bir piyasadaki nakit borcuna sayılması işlemidir.
• Nemalandırma: Nakit TL işlem teminatlarının, zorunlu karşılıklar ve komisyonlar düşüldükten sonra üye lehine faiz getirisinin hesaplanması sürecidir.
• İçsel Kredi Derecelendirme: Üyelik türünün belirlenmesinde Takasbank tarafından gerçekleştirilen mali tahlil, istihbarat ve kredi değerliliği ölçüm çalışmasıdır.
• Merkezi Karşı Taraf (MKT): Takas işlemlerinde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını garanti eden kurum.
• Genel Takas Üyesi: Kendi ve müşterilerinin yanı sıra diğer piyasa üyelerinin de takas işlemlerini yapmaya yetkili üye.
• Takas Kesinliği: Takas talimatlarının ve işlemlerinin geri alınamaz ve iptal edilemez olması ilkesi.
• Başlangıç Teminatı: Temerrüt anından pozisyonun kapatılmasına kadar oluşabilecek riskler için başlangıçta alınan teminat.
• Değişim Teminatı: Pozisyonların piyasa fiyatıyla değerlenmesi sonucu oluşan farklar için talep edilen teminat.
• İşlemci Kuruluş: MKT piyasalarında işlem yapan ancak takasını bir genel MKT üyesi aracılığıyla yürüten kurum.
• Garanti Fonu: Takas sürecindeki gecikmeleri önlemek ve üyelerin yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda kullanılmak üzere Takasbank tarafından oluşturulan, haczedilemez ve rehnedilemez fondur.
• Açık Teklif Yöntemi: Takasbank'ın bir işlemin eşleştiği anda piyasa katılımcıları arasına girerek alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı ise alıcı konumuna geçtiği merkezi takas yöntemidir.
• Sözleşme Yenileme Yöntemi: Takas tamamlanmadan önce taraflar arasındaki sözleşmenin iptal edilerek Takasbank'ın taraflarla ayrı ayrı yeni sözleşme yapması esasına dayanan MKT uygulama yöntemidir.
• Mağduriyet Ödemesi: Temerrüde düşen üyeden tahsil edilen faizin, teslimat yapılamayan alacaklı üyeye gecikilen günler karşılığı Takasbank tarafından belirlenen oranda yapılan ödemedir.
• İlave Katkı Payı: Garanti fonunun yetersizliği durumunda MKT üyelerinden talep edilebilen, tutarı üyenin yatırdığı normal katkı payını aşamayan tamamlayıcı ödeme yükümlülüğüdür.
• Normal Katkı Payı: MKT üyelerinin garanti fonuna yatırmak zorunda olduğu, sabit ve değişken unsurlardan oluşan, üyelerin riskleri ile orantılı olarak belirlenen temel katkı tutarıdır.
• Tekil Pozisyon Hesabı: Müşterilere ait pozisyon ve teminatların, MKT üyesinin kendi hesaplarından veya diğer müşterilerin hesaplarından ayrı olarak izlendiği münhasır alt hesaplardır.
• Temerrüt: Üyelerin takas yükümlülüklerini, teminat tamamlama çağrılarını veya ödemelerini belirlenen usul ve zamanda yerine getirmemesi durumunda bildirim gerekmeksizin düştükleri durumdur.
• Bağlantılı Çalışma (Interoperability): Takasbank'ın yurt içi veya dışındaki diğer MKT kuruluşları ile riskler oranında teminat ve kaynak değişimi yapmasını sağlayan karşılıklı veya katılımcı bağlantı modelidir.
• Karşılanmış Risklere Tahsis Edilen Sermaye: Takasbank'ın MKT hizmetleri nedeniyle üstlendiği riskler için asgari sermaye ve operasyonel giderleri baz alarak ayırdığı, likiditesi yüksek varlıklarda tutulan sermaye bölümüdür.
• Sabit Garanti Fonu Katkı Payı: Yatırılmış garanti fonu katkı paylarının, üyelerin risklerinden bağımsız olarak belirlenen sabit kısmıdır.
• Değişken Garanti Fonu Katkı Payı: Yatırılmış garanti fonu katkı paylarının, MKT üyelerinin işlemlerinden kaynaklanan riskleri ile orantılı olarak belirlenen kısmıdır.
• Taşınabilirlik: MKT üyesinin faaliyetlerinin kısıtlanması veya sona ermesi durumunda, müşteri pozisyon ve teminatlarının devreden üyenin yazılı onayı ile başka bir MKT üyesine aktarılmasıdır.
• Risk Komitesi: MKT risklerini değerlendirmek üzere kurulan ve organize piyasalar dışındaki türev araç işlemlerinde MKT hizmeti verilebilmesi için kurulması zorunlu olan komitedir.
• Waterfall (Şelale) Yapısı: Temerrüt halinde zararların karşılanmasında kullanılacak kaynakların öncelik sırası (Üye teminatı > Üye GF payı > Sigorta > Takasbank tahsisli sermaye > Diğer üye GF payları > İlave paylar > Takasbank kalan sermaye).
• Açık Teklif (Open Offer): İşlemin eşleştiği anda MKT'nin taraflar arasına girerek alıcı/satıcı konumuna geçmesi.
• Sözleşme Yenileme (Novation): Mevcut sözleşmenin iptal edilip Takasbank ile taraflar arasında yeni sözleşmeler kurulması.
• Mağduriyet Ödemesi: Temerrüt nedeniyle alacağını alamayan üyeye, tahsil edilen temerrüt faizinden yapılan ödeme.
• Interoperability: Farklı MKT kuruluşlarının karşılıklı veya katılımcı (üye olma) şeklinde birlikte çalışabilmesi.

Önemli Formüller