Sermaye Piyasası Araçları 1 Ders Notları

Hisse senetleri, tahviller ve diğer menkul kıymetler

Bu Dersin Sorularını Ücretsiz Dene 🎧 Sesli Anlatımı Dinle Ücretsiz PDF özeti indir

23 bölüm İlk 6 bölüm ücretsiz 2 güncelleme

Son gözden geçirme: 1 Ekim 2026

23 bölümün ilk 6 bölümü kayıt olmadan açık, kalan 17 bölüm lisansla açılıyor. Ücretsiz PDF özet bu açık bölümleri kapsar.

Resmî kaynak: SPL çalışma notu (ders kodu 1003)

Bu özet, SPL'nin yayımladığı resmî sınav çalışma notlarına göre hazırlanır ve 15.10.2026 tarihli güncellemeyi kapsar. SPL güncelleme tablosu (PDF) · Bu derste neler değişti?

İçerik Tablosu

Ücretsiz PDF özeti indir Sermaye Piyasası Araçları 1 · açık bölümlerin özeti, formül tablosu · kayıt gerekmez

1 Anonim Şirketler, Pay Kavramı, Pay Türleri ve Değerleme Ölçütleri
2 Pay Piyasası Temel Değerleri, Haklar, Riskler ve Davranışsal Finans
3 Risk Düzenlemeleri, Pay Endeksleri ve İzahname Mevzuatı
4 Payların Halka Arzı, Satış Yöntemleri ve Finansal Ön Koşullar
5 Halka Arz Yöntemleri, SPK İlke Kararları ve Kurumsal Eylemler
6 Temettü Vergilendirmesi, Sermaye Artırımları ve Sermaye Azaltımı
7 Sermaye Azaltımı, Pay Geri Alımı, Çıkış Hakları ve Borsa Pazar Yapılanması
8 Pay Piyasası İşlem Esasları, Fiyat Mekanizması ve Seans Düzeni
9 Borsa İstanbul Pay Piyasası Seans Süreçleri, Emir Türleri ve Devre Kesiciler
10 Açığa Satış Kuralları, Brüt Takas ve Borçlanma Araçları İhracı
11 Borçlanma Araçlarının Yapısal Unsurları, Fiyatlama ve Getiri Ölçütleri
12 Tahvil Değerlemesi, Getiri Ölçütleri ve Risk Analizi
13 Kredi Riskinin Ölçülmesi, Erken İtfa, Eurotahviller, STRIP ve Referans Faizler
14 Referans Faiz Oranları (TLREF, TLREFK, SOFR, Euribor), DİBS İhraç Yöntemleri ve Kolektif Yatırım
15 Kolektif Yatırım Kuruluşları, Fon İlkeleri ve Portföy Sınırlamaları
16 Yatırım Fonları: Türler, Sınırlamalar ve Değerleme Esasları
17 Yatırım Fonlarında Türler, İşleyiş, Katılım ve Serbest Fonlar
18 Yatırım Fonlarında Ücretlendirme, Performans ve VİOP Temelleri
19 Vadeli İşlem Sözleşmeleri, Temel Kavramlar ve Teminat Mekanizması
20 VİOP Sözleşme Türleri, Fiyat Dinamikleri ve Opsiyon Esasları
21 Opsiyon Türleri, Varantlar ve GVK Geçici 67 Uygulaması
22 Sermaye Piyasası Araçlarında Tevkifat (GVK Geçici 67) ve İhtiyari Beyan
23 GVK Geçici 67. Madde İhtiyari Beyan ve Stopaj Oranları

Temel Kavramlar

Anonim Şirket (TTK m. 329): Sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu bulunan sermaye şirketidir. Pay sahipleri sadece taahhüt ettikleri sermaye ile sorumludur.
Zorunlu Organlar: Anonim şirketin kanuni iki zorunlu organı Genel Kurul ve Yönetim Kurulu'dur (Murakıplık 6102 sayılı TTK ile kaldırılmıştır).
Oyda İmtiyaz Sınırı (TTK): Eşit itibari değerdeki bir paya en çok 15 oy hakkı tanınabilir. Esas sözleşme değişikliği, ibra ve sorumluluk davası kararlarında oyda imtiyaz kullanılamaz.
Geri Alınan Paylar (SPK II-22.1): Hakları donuk paylardır; oy hakları donar ancak kâr payı ve bedelsiz pay alma hakları saklıdır. Rüçhan hakkı kullanılamaz, pazarda satılır.
Fiili Dolaşımdaki Paylar: Serbestçe işlem görebilen paylardır. Kamunun, kurucuların/yöneticilerin, %10 ve üzeri ortakların ve hacizli/kısıtlı paylar fiili dolaşım dışıdır.
Defter Değeri ve Tasfiye Değeri: Defter değeri Özkaynak / Toplam Pay Sayısıdır. Tasfiye değeri ise borçlar ödendikten sonra kalan tutarın pay başına düşen kısmıdır ve hissede alt sınır (dip fiyat) kabul edilir.
Kaydi Sistem (SPKn m. 13): Sermaye piyasası araçlarının fiziki senede bağlanmaksızın MKK nezdinde hak sahipleri bazında elektronik ortamda izlenmesidir.

Önemli Formüller

Tedavüldeki Pay Sayısı

$Tedavüldeki Paylar = Toplam Sermaye - Geri Alınan Paylar$

Toplam Sermaye: Şirketin çıkarılmış/esas sermayesini temsil eden toplam pay adedi

Geri Alınan Paylar: Şirketin kendi iktisap ettiği pay adedi

Örnek: Toplam pay 100 milyon, geri alınan 10 milyon ise Tedavüldeki Pay = 90 milyon adettir.

Fiili Dolaşım Oranı (FDO)

$FDO = \frac{\text{Fiili Dolaşımdaki Pay Sayısı}}{\text{Toplam Pay Sayısı}} \times 100$

Fiili Dolaşımdaki Pay Sayısı: Kısıtlı ve kontrol payları düşüldükten sonra kalan serbest paylar

Toplam Pay Sayısı: Şirketin toplam sermaye adedi

Örnek: Fiili dolaşım 39 milyon, toplam pay 100 milyon ise FDO = %39'dur.

Toplam Piyasa Değeri

$PD = \text{Toplam Pay Sayısı} \times \text{Güncel Hisse Fiyatı}$

PD: Şirketin toplam piyasa değeri

Güncel Hisse Fiyatı: Borsadaki anlık işlem fiyatı

Örnek: 100 milyon pay × 20 TL = 2.000.000.000 TL

Önemli Noktalar

Anonim şirket borçlarından dolayı yalnızca malvarlığıyla sorumludur; ortaklar vergi ve SGK kamu borçlarından dahi şahsen sorumlu tutulamazlar.
TTK 476 uyarınca bir payın nominal değeri en az 1 Kuruş ve katları şeklinde olabilir (Borsada genelde 1 TL uygulanır).
Oyda imtiyaz genel kurul kararlarının çoğunda geçerli olsa da esas sözleşme değişikliği ve ibra kararlarında KULLANILAMAZ.
İntifa senedi sahiplerine yönetim ve oy hakkı verilemez; yalnızca mali menfaat (kâr, tasfiye bakiyesi vb.) sağlanabilir.
Kaydi sistemde pay devri fiziksel zilyetlik devriyle değil, MKK hesapları arasındaki elektronik kayıtlarla gerçekleşir.

Sık Yapılan Hatalar

Geri alınan payların kâr payı hakkının da donduğunu düşünmek (Oy hakkı donar, ancak kâr payı ve bedelsiz pay hakkı kanunen saklıdır).
İcracı olmayan üyelerin veya bağımsız denetçilerin şirketin zorunlu tüzel kişi organı olduğunu sanmak (Zorunlu organlar sadece Genel Kurul ve Yönetim Kurulu'dur).
Tasfiye değerini nominal değerle karıştırmak (Tasfiye değeri varlıkların satılıp borçların ödenmesi sonrası kalan tutardır; değerlemede dip fiyat göstergesidir).

Temel Kavramlar

Kaydi Sistem: 6362 sayılı Kanun m. 13 uyarınca sermaye piyasası araçlarının fiziki senede bağlanmaksızın MKK nezdinde elektronik ortamda hak sahipleri bazında izlenmesidir.
Satma Hakkı: Halka açık ortaklıklarda bir pay sahibinin doğrudan veya dolaylı olarak oy haklarının en az %98'ine ulaşması durumunda azınlığın paylarını hâkim ortağa satma hakkıdır.
Azınlık Pay Sahipleri: Halka açık ortaklıklarda şirket sermayesinin en az %5'ini temsil eden pay sahipleridir; genel kurulu toplantıya çağırma ve özel denetçi isteme gibi yetkileri vardır.
Sistematik Risk: Tüm piyasayı etkileyen, makroekonomik faktörlerden kaynaklanan, portföy çeşitlendirmesi ile yok edilemeyen ve Beta ile ölçülen risktir.
Sistematik Olmayan Risk: Şirket veya sektöre özgü olan ve portföy çeşitlendirmesiyle (farklı sektör ve varlık seçimiyle) büyük ölçüde azaltılabilen risktir.
Fiyat Keşfi (Price Discovery): Özellikle yeni halka arzlarda adil piyasa değeri oturana kadar arz-talep dinamikleriyle yüksek oynaklık altında fiyatın belirlenme sürecidir.
Yerindelik Testi: Portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığında müşterinin finansal durumu ve risk algısına uygun olmayan işlemlere izin vermeyen koruyucu testtir.

Önemli Formüller

Temettü Verimi Formülü

$$\text{Temettü Verimi} = \frac{\text{Hisse Başına Temettü}}{\text{Hisse Fiyatı}}$$

Hisse Başına Temettü: Dağıtılan yıllık nakit kâr payı tutarı

Hisse Fiyatı: Payın piyasadaki güncel fiyatı

Örnek: Hisse fiyatı 25 TL, hisse başına temettü 0,50 TL ise; Temettü Verimi = 0,50 / 25 = %2'dir.

Piyasa Değeri Formülü

$$\text{Piyasa Değeri} = \text{Güncel Fiyat} \times \text{Toplam Pay Sayısı}$$

Güncel Fiyat: Hissenin borsadaki anlık piyasa fiyatı

Toplam Pay Sayısı: Şirketin tedavüldeki toplam çıkarılmış pay adedi

Örnek: Fiyat 15 TL, pay adedi 40 milyon ise Piyasa Değeri = 600 milyon TL'dir.

Önemli Noktalar

Pay senedi mülkiyet veya alacak hakkı değil, şirket tüzel kişiliğine karşı ortaklık sıfatı sağlar.
Borsada işlem görmeyen ve sadece ortak sayısı nedeniyle halka açık sayılan ortaklıklar MKK kaydileştirme zorunluluğundan muaftır.
Temettü dağıtımında hisse fiyatı temettü kadar düşer ancak yatırımcı nakit tahsil ettiğinden toplam ekonomik varlık değişmez.
Faiz artışı iskonto oranını yükselterek ve sabit getirili enstrümanları cazip kılarak hisse senedi değerlemelerini baskılar.
Fiyatı sert düşen hissenin riski azalmaz; aksine oynaklığı (standart sapması) arttığı için teknik riski yükselir.

Sık Yapılan Hatalar

Fiyatı sert düşen hissenin 'ucuzladığı için risksiz hale geldiğini' varsaymak; oysa sert düşüş oynaklığı ve riski artırır.
Uygunluk testi ile yerindelik testini karıştırmak; uygunluk testinde müşteri uyarılara rağmen kendi talimatıyla işlem yapabilirken, yerindelik testinde uyumsuz işlemlere izin verilmez.
Sistematik riskin portföy çeşitlendirmesiyle sıfırlanabileceğini düşünmek; çeşitlendirmeyle yalnızca sistematik olmayan risk elenebilir.

Temel Kavramlar

Fiyat Keşfi: Yeni halka arz olan veya işlem gören paylarda arz ve talep dengesi oturana kadar şirketin piyasa adil değerinin belirlenmesi süreci.
Uygunluk vs. Yerindelik Testi: Uygunluk testi bilgi/tecrübe örtüşmesini ölçer ve yazılı uyarıya rağmen yatırımcı talimatıyla işleme izin verir; yerindelik testi portföy yöneticiliği/danışmanlıkta hedeflere ve mali duruma uyumsuz işleme izin vermez.
Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi (VBTS): Belirli paylarda aşırı oynaklık görüldüğünde açığa satış yasağı, kredili işlem yasağı ve brüt takas gibi tedbirleri devreye alan koruma sistemi.
Bölen Değeri (Divisor): Sermaye artırımları, temettü gibi kurumsal işlemlerin endeks seviyesini yapay biçimde değiştirmesini önleyerek sürekliliği sağlayan matematiksel katsayı.
Fiyat ve Getiri Endeksleri: Fiyat endeksi nakit temettüyü dışarıda bırakırken; getiri endeksi temettünün endekse yeniden yatırıldığını varsayarak toplam performansı ölçer.
İzahname Türleri: Tek belgeden oluşan izahname ya da üç modülden oluşan çok parçalı izahname: İhraççı Bilgi Dokümanı (İBD), Sermaye Piyasası Aracı Notu (SPAN) ve Özet.
İhraççı ve Halka Arz Eden: Sermaye piyasası aracını ihraç eden tüzel kişi 'ihraççı'; sahip olduğu payları halka arz eden ortak ise 'halka arz eden'dir.

Önemli Formüller

Endeks Değeri Formülü

$Endeks\ Değeri = \frac{Mevcut\ Fiili\ Dolaşımdaki\ Payların\ Toplam\ Piyasa\ Değeri}{Bölen\ Değeri}$

Toplam Piyasa Değeri: Endeksteki şirketlerin fiili dolaşımdaki pay sayısı ile cari hisse fiyatlarının çarpım toplamı

Bölen Değeri: Endeks seviyesini baz döneme göre sabitleyen düzeltme böleni

Örnek: Toplam piyasa değeri 65.000 milyon TL, bölen 1.000 milyon TL ise Endeks = 65.000 / 1.000 = 65.

Önemli Noktalar

2026 yılı izahname muafiyet limitleri: Yatırımcı başına en az 9.500.000 TL, birim nominal değer en az 9.500.000 TL veya ilk halka arz hariç toplam satış tutarı 142.500.000 TL altı.
İzahnamede yer alan eksik/yanıltıcı bilgilerden birincil olarak ihraççı sorumludur.
İzahname güncelliğini korumak şartıyla onaydan itibaren 12 ay geçerlidir; teslimden itibaren 15 iş günü içinde ilan edilir.
İzahname onay başvuru inceleme süresi kural olarak 10 iş günü, payların ilk halka arzında ise 20 iş günüdür.
İzahname değişikliklerinde yatırımcıların 2 iş günü içinde taleplerini geri alma hakkı bulunur.

Sık Yapılan Hatalar

SPK onayının izahnamedeki bilgilerin doğruluğuna kefil olduğu veya yatırım tavsiyesi içerdiği zannedilir (Kurul bilgileri tekeffül etmez).
Bedelsiz sermaye artırımının fiyat endeksini düşürdüğü yanılgısı (Piyasa değeri değişmediğinden endeksi yapay etkilemez).
Fiyat endeksi ile getiri endeksinin aynı olduğu yanılgısı (Temettü dağıtımı getiri endeksinde nötrlenirken, fiyat endeksinde doğrudan düşüş yaratır).

Temel Kavramlar

İhraççı vs Halka Arz Eden: İhraççı, sermaye piyasası araçlarını ihraç eden/edecek tüzel kişidir. Halka arz eden, sahip olduğu araçları halka arz etmek üzere başvuran gerçek veya tüzel kişidir.
Halka Arz Yöntemleri: Sermaye artırımı yoluyla (fon şirkete girer), mevcut pay satışı yoluyla (fon ortaklara gider) veya ikisinin karması şeklinde gerçekleştirilir.
2026 Finansal Ön Koşulları: Son iki yıl için aktif toplamının 2024'te 2.400.000.000 TL, 2025'te 3.600.000.000 TL; veya net satış hasılatının 2024'te 1.200.000.000 TL, 2025'te 1.800.000.000 TL'den az olmaması gerekir.
Yüklenim Zorunluluğu (2026): Piyasa değeri <750 milyon TL ise satılamayanın tamamı; 750 milyon - 1.5 milyar TL arası ise 750 milyona kadar tamamı + aşan kısmın %50'si; >1.5 milyar TL ise yüklenim zorunluluğu yoktur.
Fiyat İstikrarı Sınırları: Borsada işlemden itibaren en çok 30 gün yapılır. Şirket hesabına yapılırsa azami brüt gelirin %20'si ve nominal payın %20'si kullanılabilir. Halka arz fiyatı üzerinde emir verilemez.
Satışa Hazır Bekletilen Paylar: Halka arz büyüklüğü 2026'da 950 milyon TL altındaysa nominal payın %25'i ayrılır. Borsa fiyatı halka arz fiyatının %25 fazlasını aşmadıkça 1 yıl boyunca satılamaz.
Tahsisli Satış Sınırı: Tahsisli payları aynı anda elinde tutan yatırımcı sayısı 150 kişiyi geçemez (nitelikli yatırımcılar bu sayıya dahil edilmez).

Önemli Formüller

Bakiye Yüklenim Tutarı (750M - 1.500M TL Arası)

$Y = 750.000.000 + (S - 750.000.000) \times 0.50$

Y: Yetkili kuruluşun asgari yüklenim tutarı

S: Satılamayan toplam pay tutarı (750 milyon TL'yi aşan durumlar için)

Örnek: Satılamayan tutar 950 milyon TL ise: Y = 750M + (950M - 750M) × 0.50 = 850M TL

Azami Ek Pay Satışı

$EkSat\imath ş = NominalPay \times 0.20$

NominalPay: Ek satış hariç halka arz edilen payların toplam nominal değeri

Örnek: 50 milyon TL nominal halka arzda azami ek satış: 50M × 0.20 = 10 milyon TL

Önemli Noktalar

İlişkili taraflardan ticari olmayan alacaklar, toplam alacakların %20'sini veya aktifin %10'unu aşamaz; aşarsa fon tahsile taahhüt edilmelidir.
Yüklenimde alınan paylar 6 ay, kontrolü elinde tutan ortakların payları 1 yıl boyunca halka arz fiyatının altında satılamaz.
19/09/2024 İlke Kararı: Dağıtımdan pay alanlar 90 gün borsa dışı satamaz/virmanlayamaz; mevcut ortaklar izahname onayından itibaren 180 gün borsa dahil satamaz.
Fiyat tespit raporu halka arzdan en az 3 gün önce ilan edilir; sonrasında 1 yıl içinde en az iki değerlendirme raporu düzenlenir.
Borsa dışı talep toplamada zorunlu asgari tahsisat: %10 Yurt İçi Bireysel, %10 Yurt İçi Kurumsal. Grup payı %20'den fazla eksiltilemez.

Sık Yapılan Hatalar

Fiyat istikrarı işlemlerinde hisse fiyatını yukarı taşımak için halka arz fiyatının üstünde alım emri verilebileceğini zannetmek (Kesinlikle üzerinde emir verilemez).
Tahsisli satışlardaki 150 kişi hesabına nitelikli yatırımcıların da dahil edildiğini varsaymak (Nitelikli yatırımcılar bu sayıya dahil edilmez).
Sermaye artırımı ile ortak satışı arasındaki fon akışını karıştırmak (Sermaye artırımında para şirkete, ortak satışında payını satan ortağa gider).

Temel Kavramlar

Borsa Dışı Talep Toplama: Yetkili kuruluş/konsorsiyum tarafından yönetilen, yatırımcı gruplarına tahsisat yapılabilen (%10 bireysel, %10 kurumsal asgari) ve 2-20 iş günü süren halka arz yöntemi.
Borsada Sabit Fiyat Yöntemi (SFY): Borsa İstanbul birincil piyasasında (genellikle 10:30-13:00) tek fiyattan, tahsisatsız, en fazla 3 iş günü süren ve dağıtımı sistemce zaman öncelikli dairesel lot mantığıyla yapılan yöntem.
SPK İlke Kararı (i-SPK.128.23): Piyasa değeri 750.000.000 TL ve altındaki halka arzlarda borsada satışı zorunlu kılan; üzerindeki arzlarda ise yurt içi bireysele eşit dağıtım, yüksek talep grubuna %10 tavan ve kurumsal dağıtım sınırlamaları getiren düzenleme.
Mükerrer Talep Tekleştirmesi: Borsa dışı eşit dağıtımda mükerrer taleplerden yalnızca en yüksek miktarlı olan kabul edilirken, borsada satış yönteminde MKK bazında zaman önceliğine sahip ilk emir kabul edilir.
Borsa Dışı Satış Yasağı (Lock-up): Halka arzda dağıtımdan pay alan yatırımcıların paylar hesaplarına geçtiği tarihten itibaren 90 gün; mevcut ortakların ise izahname onayından itibaren 180 gün borsa dışında satamama ve virmanlayamama kısıtlamasıdır.
Nakit Kâr Payı (Temettü) ve Fiyat Düzeltmesi: Genel kurul kararıyla dönem kârının nakit ödenmesidir. Hak kullanım sabahı BIST teorik fiyatı Ft = Fk - T formülüyle brüt temettü kadar düşürülerek hesaplanır.
Rüçhan Hakkı: Bedelli sermaye artırımında ortakların mevcut pay oranlarını koruyabilmeleri için yeni ihraç edilecek payları öncelikle satın alma hakkıdır (Kullanım süresi 15 ila 60 gündür).

Önemli Formüller

Temettü Sonrası Teorik Hisse Fiyatı

$F_t = F_k - T$

F_t: Hak kullanım sabahı baz alınacak teorik fiyat

F_k: Bir önceki seansın kapanış fiyatı

T: Hisse başına brüt nakit kâr payı tutarı

Örnek: Kapanış 120 TL ve brüt temettü 5 TL ise teorik fiyat: 120 - 5 = 115 TL.

Net Temettü Tutarı

$Net = T \times (1 - s)$

Net: Yatırımcı hesabına yatan net kâr payı

T: Hisse başına brüt kâr payı

s: Stopaj oranı (%15)

Örnek: 5 TL brüt temettü için %15 vergi kesildiğinde net ödeme: 5 × (1 - 0.15) = 4,25 TL.

Önemli Noktalar

Halka arz piyasa değeri 750.000.000 TL ve altı ise Borsada Satış Yöntemi zorunludur.
Borsada satış yönteminde yatırımcı gruplarına tahsisat kesinlikle yapılamaz; bireysel ve kurumsal yatırımcılar eşit şartlarda yarışır.
Borsa dışı tahsisatta Yurt İçi Bireysel ve Yurt İçi Kurumsal gruplarına asgari %10'ar pay zorunludur; gruplar arası pay azaltımı %20'yi aşamaz.
Yüksek talep grubu tahsisatı toplam tutarın %10'u ile sınırlıdır; oransal dağıtımda %100 nakit ve/veya %120 BİST30 pay teminatı aranır.
GSYF, GYF ve unvanında 'serbest' veya 'özel' ibaresi olan fonlar kurumsal yatırımcı sayılmaz.
Dağıtılmayan veya tahsil edilmeyen kâr payları 5 yıl sonra zamanaşımına uğrayarak Hazine'ye intikal eder.
Bedelli sermaye artırımında sermaye koyma borcu mutlaka nakit ödenir; rüçhan hakkı süresi 15 günden az, 60 günden fazla olamaz.

Sık Yapılan Hatalar

Borsada Satış (SFY) ile Borsa Dışı Eşit Dağıtımdaki mükerrer talep kuralını karıştırmak: Borsa dışı yöntemde 'en yüksek talep', Borsada SFY yönteminde ise 'zaman öncelikli ilk emir' kabul edilir.
Teorik hisse fiyatı düzeltmesinde brüt temettü yerine net temettüyü düşmek (Borsa İstanbul fiyat düzeltmesini brüt temettü üzerinden yapar).
Kâr payı vergi istisnasını (%50) stopaj oranıyla (%15) karıştırmak: Stopaj %15 kaynakta kesilir; beyanname sınırında ise temettünün %50'si istisnadır.
Borsa dışı satış yasağı sürelerini karıştırmak: Normal yatırımcılar için hesaplara geçişten itibaren 90 gün iken, şirket ortakları için izahname onayından itibaren 180 gündür.

Temel Kavramlar

Temettü Vergilendirmesi: Kâr payı dağıtımında şirket %15 stopaj keser. Gerçek kişiler için kâr payının %50'si gelir vergisinden istisnadır; kalan %50 beyan haddini aşarsa yıllık beyannameye dahil edilir ve kesilen %15 stopaj mahsup edilir.
Rüçhan Hakkı (Yeni Pay Alma Hakkı): Bedelli sermaye artırımında ortakların mevcut payları oranında yeni ihraç edilecek payları öncelikle satın alma hakkıdır. Seyrelmeyi (mülkiyet oranının düşmesini) önler.
Rüçhan Hakkı Kullanım ve Pazar Süreleri: Rüçhan hakkı kullanım süresi Pay Tebliği'ne göre en az 15, en fazla 60 gündür. Borsa İstanbul Rüçhan Pazarı ise kullanım süresinin sonundan önceki 5. iş günü kapanır (genellikle 5-7 iş günü açık kalır).
Tasarruf Sahiplerine Satış: Kullanılmayan rüçhan haklarına karşılık gelen payların, rüçhan süresi bitiminden itibaren 10 iş günü içinde Borsa İstanbul Birincil Piyasası'nda 2 iş günü süreyle ve nominal değerin (1 TL) altında olmamak üzere halka arz edilmesidir (.BE kodu).
Bedelsiz Sermaye Artırımı: Şirketin iç kaynaklarının (geçmiş yıl kârları, olağanüstü yedekler, emisyon primi) sermayeye eklenmesiyle ortaklara bedel talep edilmeksizin yeni pay verilmesidir. Şirkete nakit girişi sağlamaz, muhasebesel bir işlemdir.
2 TL Kuralı (Bedelsiz Artırım): Dönem kârı hariç iç kaynaklardan yapılan bedelsiz artırımlarda, son 30 günlük borsa ağırlıklı ortalama fiyatına göre düzeltilmiş fiyatın 2 TL'nin altına düşmesine neden olacak başvurular SPK tarafından işleme alınmaz.
Fon Çıkışı Gerektirmeyen Sermaye Azaltımı: Özellikle bilanço açığının kapatılması amacıyla yapılan ve ortaklara nakit çıkışı gerektirmeyen azaltımdır. İşlem sonrası düzeltilmiş fiyat nominal değerin %20 fazlasını (1 TL nominal için 1,20 TL) aşamaz.

Önemli Formüller

Bedelli Sermaye Artırımı Teorik Hisse Fiyatı

$F_t = \frac{F_k + n_2 \times R}{1 + n_2}$

F_t: Ana hissenin teorik bölünme sonrası fiyatı

F_k: Artırım öncesi son kapanış fiyatı

n_2: Bedelli sermaye artırım oranı

R: Rüçhan hakkı kullanım fiyatı

Örnek: Fk = 9 TL, n2 = 2 (%200), R = 1 TL ise Ft = (9 + 2×1) / (1 + 2) = 11 / 3 = 3,67 TL

Rüçhan Hakkının Teorik Fiyatı

$F_r = (F_t - R) \times n_2$

F_r: Rüçhan hakkı teorik fiyatı

F_t: Ana hissenin teorik fiyatı

R: Rüçhan kullanım fiyatı

n_2: Bedelli artırım oranı

Örnek: Ft = 3,6667 TL, R = 1 TL, n2 = 2 ise Fr = (3,6667 - 1) × 2 = 5,33 TL

Bedelsiz Sermaye Artırımı Teorik Hisse Fiyatı

$F_t = \frac{F_k}{1 + n_1}$

F_t: Bölünme sonrası teorik fiyat

F_k: Bölünme öncesi son kapanış fiyatı

n_1: Bedelsiz sermaye artırım oranı

Örnek: Fk = 50 TL, n1 = 4 (%400) ise Ft = 50 / (1 + 4) = 10 TL

Önemli Noktalar

Bedelli ve bedelsiz sermaye artırımlarında bölünme anında yatırımcının teorik toplam portföy değeri değişmez; sadece pay adedi artar ve birim hisse fiyatı matematiksel olarak düşer.
Kayıt Tarihi'nde MKK nezdinde hak sahibi olabilmek için Borsa İstanbul'daki T+2 kuralı gereğince hissenin Kayıt Tarihi'nden 2 iş günü önceki seans kapanışında portföyde bulunması şarttır.
Borsa İstanbul'da hisse senedi ve rüçhan hakkı satış kazançlarında stopaj oranı genel olarak %0'dır; ancak Menkul Kıymetler Yatırım Ortaklıkları (MKYO) hisselerinde bu oran %10'dur.
Bilanço açığının kapatılması amacıyla sermaye azaltımı yapılmışsa, azaltımla eş anlı veya bunu takip eden 2 yıl içindeki sermaye artırımlarında yatırımcılara risk bildirim formu imzalatılması zorunludur.

Sık Yapılan Hatalar

Bedelsiz sermaye artırımının şirkete taze nakit girişi sağladığını düşünmek (Bedelsiz artırım yalnızca bir iç kaynak muhasebe aktarımıdır, nakit girişi sadece bedelli artırımda gerçekleşir).
Rüçhan hakkı pazarı süresi ile rüçhan hakkı kullanım süresini aynı sanmak (Pazar işlemleri kullanım süresi bitiminden önceki 5. iş günü sona erer; ancak yatırımcı son güne kadar banka/aracı kurumu aracılığıyla hakkını nakden kullanabilir).
Kullanılmayan rüçhan hakkı kuponlarının süre bitiminde otomatik nakde dönüşeceğini varsaymak (Kuponlar süre bitiminde MKK tarafından silinir ve tamamen değersizleşir).

Sermaye Azaltımı, Pay Geri Alımı, Çıkış Hakları ve Borsa Pazar Yapılanması

Temel Kavramlar

Bilanço Açığı Nedeniyle Sermaye Azaltımı: Borsada nominal değerinin altında işlem gören şirketlerin bilanço açığını (geçmiş yıl zararlarını) kapatmak amacıyla yaptığı fon çıkışı gerektirmeyen pay sayısı azaltımı işlemidir.
Pay Geri Alımı (Tebliğ II-22.1): Halka açık ortaklığın kendi paylarını borsa üzerinden satın almasıdır. Şirketten nakit çıkışı yaratır, alınan paylar şirket sermayesinin %10'unu aşamaz ve pasifleşir (temettü ve rüçhan hariç oy/toplantı hakkı vermez).
Zorunlu Pay Alım Teklifi (Tebliğ II-26.1): Oy haklarının %50'sinden fazlasını veya yönetim kurulu çoğunluğunu ele geçiren yeni hâkim ortağın azınlık pay sahiplerine sunduğu pay alım yükümlülüğüdür.
Ayrılma Hakkı (Tebliğ II-23.3): Şirketin birleşme, bölünme, faaliyet konusu değişikliği gibi önemli nitelikteki kararlarına genel kurulda olumsuz oy verip şerh koyan ortakların paylarını şirkete satarak ayrılabilme hakkıdır.

Önemli Formüller

Sermaye Azaltımı Sonrası Düzeltilmiş Baz Fiyat: $P_{yeni} = \frac{P_0}{1 - r}$

Temettü Getirisi Ek Kriteri: Temettü Getirisi = \frac{\text{Son 3 Yıllık Net Nakit Temettü Toplamı}}{\text{Dönem Sonu Piyasa Değeri}} \times 100

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Pay Piyasası İşlem Esasları, Fiyat Mekanizması ve Seans Düzeni

Temel Kavramlar

İşlem Birimi (Lot): Tüm pay ve yeni pay alma hakkı işlemlerinde '1,00 TL nominal = 1 adet = 1 lot' eşitliği uygulanır. .KE kodlu sıralar hariç küsurat emir girilemez.
Baz Fiyat: Seans süresince oluşabilecek üst ve alt fiyat sınırlarının belirlenmesine esas teşkil eden fiyat olup BISTECH'te kural olarak önceki işlem gününün kapanış fiyatıdır.
Referans Fiyat: Özsermaye halleri sonucu hesaplanan, ancak işlem limitlerini belirlemeyen, fiyat tesciline kadar gösterge niteliğinde kullanılan fiyattır.
Fiyat Marjı ve Yuvarlama: Olağan marjlar: Yıldız Pazar ±%20, Ana Pazar ±%15, Alt Pazar/YİP/PÖİP ±%10, Rüçhan Hakkı ±%50. Limitler içeri doğru (üst sınır aşağı adıma, alt sınır yukarı adıma) yuvarlanır.

Önemli Formüller

Fiyat Marjı Limitleri Hesaplaması: $$\text{Teorik Üst} = P_{\text{baz}} \times (1 + M), \quad \text{Teorik Alt} = P_{\text{baz}} \times (1 - M)$$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Borsa İstanbul Pay Piyasası Seans Süreçleri, Emir Türleri ve Devre Kesiciler

Temel Kavramlar

Tek Fiyat Emir Sıralaması: 1. Piyasa Emirleri, 2. Piyasadan Limite Emirler (bu ikisi arasında zaman önceliği), 3. Limit Fiyatlı Emirler, 4. Dengeleyici Emirler.
Kapanış Seansı Marjı: Kapanış seansında girilecek emirler son normal işlem fiyatının ±%3'ünden daha fazla farklı olamaz ve seans tavan/taban sınırını aşamaz.
Kapanış Fiyatından İşlemler: 2 dakika sürer. Yalnızca o gün işlem görmüş paylarda ve sadece belirlenen kapanış/son işlem fiyatından emir girilebilir/işlem yapılabilir.
Pay Bazında Devre Kesici: Sürekli işlemde referans fiyata göre eşik aşıldığında tetiklenir; Yıldız, Ana, Alt ve Girişim Sermayesi pazarlarında 10 dk emir toplama ve 2 dk eşleşme (30 sn rastlantısal) uygulanır.

Önemli Formüller

Orta Nokta (Mid-Point) İşlem Fiyatı: $$P_{mid} = \frac{P_{alis}^{en\ iyi} + P_{satis}^{en\ iyi}}{2}$$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Açığa Satış Kuralları, Brüt Takas ve Borçlanma Araçları İhracı

Temel Kavramlar

Yukarı Adım Kuralı (Up-tick Rule): Açığa satış işleminin en son gerçekleşen işlem fiyatından daha yüksek bir fiyat üzerinden yapılması kuralıdır. BIST 100 gün içinde %2 veya üzeri düşerse seans sonuna kadar otomatik devreye girer. Yıldız Pazar'da genel olarak uygulanmaz, Ana Pazar ve BYF'lerde geçerlidir.
Brüt Takas (BT): Netleştirme uygulamasının kaldırıldığı, yatırımcının takas tarihinde alım için gereken nakdi, satım için gereken menkul kıymeti tam olarak hesabında bulundurmak zorunda olduğu takas uygulamasıdır.
Tahvil vs. Finansman Bonosu: Vadesi 365 gün veya daha uzun olan borçlanma araçları tahvil; vadesi 30 günden az olmayan ve 364 günü aşmayan araçlar finansman bonosudur.
İhraç Limiti Katsayıları: Halka açık ortaklıklarda özkaynak tutarının azami 5 katı, halka açık olmayan ortaklıklarda azami 3 katıdır. Derecelendirme notu ilk 3 kademede olan bankalar için bu limit %100 artırılır.

Önemli Formüller

Kullanılabilir Net İhraç Limiti Formülü: $\text{Net İhraç Limiti} = (\text{Özkaynak} \times K) - (\text{Tedavüldeki Araçlar} + \text{Kalan Tavan Tutarı})$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Borçlanma Araçlarının Yapısal Unsurları, Fiyatlama ve Getiri Ölçütleri

Temel Kavramlar

Nominal Değer: İhraççının vadesinde yatırımcıya ödemeyi taahhüt ettiği anapara tutarıdır; Türkiye'de standart 100 TL'dir.
Balon Ödeme (Bullet Payment): Vade boyunca sadece dönemsel kupon faizlerinin ödendiği, anaparanın ise vade sonunda tek seferde toplu olarak kapatıldığı itfa yapısı.
Temiz Fiyat vs Kirli Fiyat: Kirli fiyat işlemiş faizi içerir ve takasta ödenir; temiz fiyat birikmiş faizden arındırılmış piyasa fiyatıdır.
Testere Dişi Modeli: Kupon döneminde biriken faizle kirli fiyatın yükselip, kupon ödeme günü dikey olarak temiz fiyat seviyesine düşmesiyle oluşan grafik deseni.

Önemli Formüller

İşlemiş Faiz Hesabı (ACT/ACT): $$\text{İşlemiş Faiz} = \frac{\text{Nominal Değer} \times \text{Yıllık Kupon Oranı} \times \text{Gün Sayısı}}{365}$$

Kuponsuz Senet Fiyatlaması (Basit Faiz): $$\text{Fiyat} = \frac{\text{Nominal Değer}}{1 + \left(\text{Basit Faiz} \times \frac{\text{Vadeye Kalan Gün}}{365}\right)}$$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Tahvil Değerlemesi, Getiri Ölçütleri ve Risk Analizi

Temel Kavramlar

Vadeye Kadar Getiri (YTM): Bir tahvili bugünkü fiyattan alıp vade sonuna kadar elde tutan ve kuponları aynı orandan yeniden yatıran yatırımcının yıllık bileşik getirisidir.
Yeniden Yatırım Riski: Kupon faizlerinin piyasa faizlerinin düştüğü dönemlerde başlangıçtaki orandan daha düşük bir getiriyle nemalandırılmak zorunda kalınması riskidir.
Fisher Denklemi: Nominal faiz, beklenen enflasyon ve reel faiz arasındaki bileşik ilişkiyi açıklayan iktisadi modeldir: $1 + r = (1 + i) / (1 + \pi)$.
Mevduat Eşleniği: Vergi avantajlı (düşük stopajlı) bir menkul kıymetin sunduğu net nakit akışını elde edebilmek için standart mevduatın sunması gereken brüt faiz oranıdır.

Önemli Formüller

Fisher Reel Getiri Denklemi: $r = \frac{1 + i}{1 + \pi} - 1$

Mevduat Eşleniği Formülü: $\text{Mevduat Eşleniği} = \frac{\text{Net Getiri}}{1 - \text{Mevduat Stopaj Oranı}}$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Kredi Riskinin Ölçülmesi, Erken İtfa, Eurotahviller, STRIP ve Referans Faizler

Temel Kavramlar

Varsayılan Risksiz Varlık (Default Risk-Free): Devletlerin kendi para birimi cinsinden ihraç ettiği borçlanma araçlarıdır; para basma yetkisi nedeniyle nominal temerrüt riski sıfıra yakın kabul edilse de enflasyon ve faiz riski barındırır.
Yatırım Yapılabilir Seviye Eşiği: Moody's için Baa3, S&P ve Fitch için BBB- seviyesidir. Bir kademe altı olan Spekülatif (BB) seviyeye geçişte tarihsel temerrüt olasılığı %0,45'ten %1,96'ya çıkarak yaklaşık 4 kat sıçrar.
Kredi Temerrüt Takası (CDS): Tezgâhüstü (OTC) piyasada işlem gören iki taraflı bir türev sözleşmedir; menkul kıymet veya hukuki bir sigorta poliçesi değildir. 5 yıl vadeli olanlar en likit benchmark göstergedir.
Call ve Put Opsiyonlu Tahviller: Call (Geri Çağırma) opsiyonu ihraççıya aittir ve yatırımcının katlandığı yeniden yatırım riski sebebiyle daha yüksek kupon sunar. Put (Geri Satma) opsiyonu yatırımcıya aittir ve sağladığı koruma karşılığında daha düşük kupon sunar.

Önemli Formüller

CDS Yıllık Koruma Maliyeti: $Prim = N \times \frac{CDS_{bp}}{10.000}$

Eurotahvil Fiyatlama Spread'i (G-Spread): $Getiri = UST + Spread_{bp}$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Referans Faiz Oranları (TLREF, TLREFK, SOFR, Euribor), DİBS İhraç Yöntemleri ve Kolektif Yatırım

Temel Kavramlar

TLREF: BIST Repo-Ters Repo Pazarı'nda DİBS teminatlı gecelik işlemlerin hacim ağırlıklı ortalamasıdır. Alt ve üst %15 uç değerler elenerek kalan %70 üzerinden hesaplanır.
TLREFK: BIST Taahhütlü İşlemler Pazarı'nda kâr payı/getiri esasına dayalı faizsiz işlemlerden türetilir. Alt ve üst %10 uç değerler elenerek kalan %80 üzerinden hesaplanır.
T-1 Kuralı: Kupon faizi hesaplamasında, takas ve mutabakat kolaylığı sağlamak için ödeme gününden bir iş günü önceki endeks değerinin baz alınmasıdır.
SOFR ve LIBOR: SOFR ABD Hazine tahvili teminatlı repo işlemlerine dayanır ve saf risksiz orana yakındır; teminatsız olan LIBOR ise bankacılık kredi riski primi içerir.

Önemli Formüller

BIST TLREF Endeks Formülü: $Endeks_t = Endeks_{t-1} \times [1 + (R_t \times g / 365)]$

TLREF Tahvili Kupon Oranı Formülü: $Toplam Kupon Oranı = [ (Endeks_{bitis} / Endeks_{baslangic}) - 1 ] + [ Spread \times (Gün / 365) ]$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Kolektif Yatırım Kuruluşları, Fon İlkeleri ve Portföy Sınırlamaları

Temel Kavramlar

Kolektif Yatırım Kuruluşları (SPKn Md. 3-1/m): Sermaye piyasasında yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları (sabit/değişken sermayeli) şeklinde faaliyet gösteren kurumlardır.
Yatırım Fonu (SPKn Md. 52): Tasarruf sahipleri hesabına inançlı mülkiyet esaslarına göre portföy işletmek amacıyla PYŞ tarafından fon içtüzüğü ile kurulan, tüzel kişiliği bulunmayan mal varlığıdır.
Malvarlığı Ayrılığı İlkesi: Fon mal varlığının kurucu PYŞ ve saklayıcı kuruluşun aktiflerinden tamamen ayrı tutulması; kamu borçları dahil haczedilememesi, rehnedilememesi ve iflas masasına dahil edilememesidir.
Tek İhraççı Limiti ve 5/40 Kuralı: Tek ihraççıya fonun en fazla %10'u yatırılabilir. Fonun %5'inden fazla yatırım yapılan ihraççıların toplam ağırlığı ise fon portföyünün %40'ını aşamaz.

Önemli Formüller

5/40 Konsantrasyon Kuralı Kontrolü: $$\sum_{i \in S} w_i \le \%40 \quad \text{burada } S = \{i \mid w_i > \%5\}$$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Yatırım Fonları: Türler, Sınırlamalar ve Değerleme Esasları

Temel Kavramlar

PPF ve KVBAF İstisnaları (Rehber Md. 6.7 & 6.11): Fon paylarının her an nakde çevrilebilirliğini korumak için kısıtlamalar esnetilmiştir; izahnamede yer alması şartıyla dağıtıcı kurum portföyü üzerinden otomatik alım-satım yapılabilir.
Borçlanma Araçları Şemsiye Fonu (Tebliğ Md. 6-1.a): Fon toplam değerinin en az %80'inin kamu veya özel sektör borçlanma araçlarına yatırıldığı fon türüdür.
Borçlanma Fonlarında Vade Dilimleri (Tebliğ Md. 20): Kısa Vadeli: 25-90 gün (düşük durasyon); Orta Vadeli: 91-730 gün; Uzun Vadeli: > 730 gün (yüksek durasyon/faiz duyarlılığı).
Yan Hesap (Side Pocket - Rehber Md. 12.4): Özel sektör borçlanma aracının temerrüdü sebebiyle %100 karşılık ayrılması VE varlığın fon toplam değerinin %5'ini aşması halinde Takasbank'ta açılan izole hesap mekanizmasıdır.

Önemli Formüller

Karma Fon Asgari Kuralı: $w_1 \ge %20, \quad w_2 \ge %20, \quad w_1 + w_2 \ge %80$

Yan Hesap (Side Pocket) Şartı: Karşılık = %100 \quad \text{VE} \quad \frac{\text{Sorunlu Varlık Tutarı}}{\text{Fon Toplam Değeri}} > %5

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Yatırım Fonlarında Türler, İşleyiş, Katılım ve Serbest Fonlar

Temel Kavramlar

Eşik Değer (Hurdle Rate): Fonun başarısının ölçülmesinde ve performans ücretinin hesaplanmasında baz alınan, aşılması hedeflenen asgari referans getiri oranı.
Karma Fon Kuralı: Portföyün tamamının hisse, borçlanma ve kıymetli madenlerden oluşması; en az 2 grubun her birinin asgari %20, toplamlarının asgari %80 olması zorunluluğu.
Değişken Fon Risk Kotaları: Değişken Şemsiye Fon altında en fazla 4 fon ihraç edilebilir ve her risk grubundan (1-2 Muhafazakar, 3-4 Dengeli, 4-5 Atak/Dinamik/Büyüme, 5-7 Agresif) azami 1 adet kurulabilir.
Fon Sepeti Sınırları: Tek fona yatırım azami %20; hedef fonun paylarına iştirak azami %25; serbest fon payları azami %10; başka fon sepetine yatırım yapılamaz.

Önemli Formüller

Karma Fon Asgari Varlık Kriteri: $V_1 \ge 0.20, \quad V_2 \ge 0.20, \quad V_1 + V_2 \ge 0.80$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Yatırım Fonlarında Ücretlendirme, Performans ve VİOP Temelleri

Temel Kavramlar

TEFAS Kapsamı ve İstisnaları: Fonlara tek ekrandan erişim sağlar. Para Piyasası, Kısa Vadeli Borçlanma ve Serbest Fonlar isteğe bağlı kote olur. Özel fon, GSYF, GYF, garantili ve koruma amaçlı fonlar işlem göremez.
Fon Toplam Gider Oranı Tavanları: Yıllık azami: Para Piyasası %1,65; Koruma/Garantili/Kıymetli Maden/Endeks %2,19; Kısa Vadeli Borçlanma/Kira Sertifikası %2,56; Diğer Fonlar %3,65; Fon Sepeti %4,38. Serbest fonlar muaftır.
Gider Aşımı ve İade Kuralı: 3, 6, 9 ve 12 aylık dönemlerde günlük ortalama fon değeriyle kontrol edilir. Aşım varsa takip eden 5 iş günü içinde kurucu ve saklayıcı fona iade eder; 6 iş günü içinde KAP'ta ilan edilir.
Performans Ücreti Şartları: Nispi getirinin pozitif olması VE Yüksek İz Değerinin (High Water Mark) aşılması gerekir. Yabancı, serbest ve özel fonlar hariç nispi getiri üzerinden azami %20 olabilir. FIFO yöntemi uygulanır.

Önemli Formüller

Karma Fon Karşılaştırma Ölçütü Getirisi: $K = \sum (w_i \times r_i)$

Yıllıklandırılmış Volatilitenin Hesaplanması: $\sigma_{yillik} = \sigma_{haftalik} \times \sqrt{52}$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Vadeli İşlem Sözleşmeleri, Temel Kavramlar ve Teminat Mekanizması

Temel Kavramlar

Kısa (Short) Pozisyon: Dayanak varlığın fiyatının düşeceği beklentisiyle veya spot portföyü değer kaybına karşı korumak (hedge) amacıyla alınan satış yönlü pozisyon.
Günlük Uzlaşı (Mark-to-Market): Pozisyon açık kaldığı sürece her gün seans sonunda uzlaşma fiyatına göre kâr/zararın hesaplanıp hesaplara nakden yansıtılması mekanizması.
Fiyat Değişim Aralığı (PSR): Takasbank tarafından bir sözleşme için asgari başlangıç teminatının belirlenmesinde kullanılan ve piyasa riskini gösteren yüzde parametre.
Teminat Tamamlama Çağrısı (Margin Call): Gün sonu değerlemesiyle hesabın toplam teminat bakiyesinin talep edilen Başlangıç Teminatı seviyesinin altına düşmesi durumu (ertesi iş günü saat 15:00'e kadar kapatılmalıdır).

Önemli Formüller

Sözleşme Değeri: $SD = Fiyat \times SB$

Pozisyon Büyüklüğü: $PB = n \times SD$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

VİOP Sözleşme Türleri, Fiyat Dinamikleri ve Opsiyon Esasları

Temel Kavramlar

Eksi Bakiye Sorumluluğu: VİOP'ta teminatın negatife düşmesi halinde Takasbank'ın muhatabı aracı kurumdur; aracı kurum zararı Takasbank'a öder ve tutar yatırımcının aracı kuruma yasal borcuna dönüşür (spot forekste ise kurum alacaklı olamaz).
Nemalandırma Kuralları: Yalnızca Türk Lirası nakit teminatlar saat 15:40 itibarıyla hesapta bulunursa gecelik değerlendirilir; döviz, altın ve hisse senedi teminatları nemalandırılmaz.
BİST 30 Vadeli Sözleşmeleri: Sözleşme büyüklüğü endeks x 10'dur. Çift aylarda işlem görür, en yakın 3 vade açıktır (biri Aralık değilse Aralık ayrıca açılır). Nakdi uzlaşılıdır ve akşam seansına dahildir.
Pay Vadeli Sözleşmeleri: Standart büyüklüğü 100 paydır ve vade sonunda FİZİKİ teslimat (T+2 takas) uygulanır. Nakit temettüde borsa düzeltme yapmaz, sermaye artırımlarında pozisyonlar N1/N2 kodlu standart dışı sözleşmelere aktarılır.

Önemli Formüller

BİST 30 Sözleşme Parasal Büyüklüğü: $\text{Büyüklük} = \text{Endeks Değeri} \times 10$

Teorik Vadeli Fiyat: $\text{Vadeli Fiyat} = \text{Spot Fiyat} + \text{Faiz Maliyeti} - \text{Varlık Getirisi}$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Opsiyon Türleri, Varantlar ve GVK Geçici 67 Uygulaması

Temel Kavramlar

Kârda (In the money) Opsiyon: Alım opsiyonunda kullanım fiyatının spot fiyattan düşük, satım opsiyonunda ise kullanım fiyatının spot fiyattan yüksek olduğu durumdur.
Zararda (Out of the money) Opsiyon: Alım opsiyonunda kullanım fiyatının spot fiyattan yüksek, satım opsiyonunda ise kullanım fiyatının spot fiyattan düşük olduğu durumdur.
Varant: İhraççı tarafından çıkarılan menkul kıymetleştirilmiş opsiyondur; yatırımcı yalnızca prim öder, yazıcı olamaz, azami zararı primle sınırlıdır ve BİST Pay Piyasası'nda işlem görür.
GVK Geçici 67. Madde: Menkul kıymet ve sermaye piyasası araçlarından elde edilen faiz, kâr payı benzeri dönemsel getiriler ve alım-satım kazançlarının kaynakta tevkifat yoluyla vergilendirilmesini düzenleyen temel rejimdir.

Önemli Formüller

Alım Opsiyonu Kârlılık Durumu (Call): $Kullanım\ Fiyatı < Spot\ Fiyat \Rightarrow Kârda\ (ITM)$

Satım Opsiyonu Kârlılık Durumu (Put): $Kullanım\ Fiyatı > Spot\ Fiyat \Rightarrow Kârda\ (ITM)$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

Sermaye Piyasası Araçlarında Tevkifat (GVK Geçici 67) ve İhtiyari Beyan

Temel Kavramlar

Kamu VKŞ Kira Sertifikaları: 4749 sayılı Kanun uyarınca kurulan varlık kiralama şirketlerince ihraç edilen ve 22.12.2021-30.6.2026 arasında iktisap edilen kira sertifikalarında tevkifat oranı %0'dır.
Döviz Tevdiat Hesapları (DTH): 27.6.2023 tarihli Karar uyarınca vade ayrımı olmaksızın tüm DTH ve döviz katılma hesapları %25 tevkifata tabidir.
Güncel TL Mevduat Stopajı (9.7.2025 Sonrası): Vadesiz ve 6 aya kadar vadeli %17,5; 1 yıla kadar vadeli %15; 1 yıldan uzun vadeli %10 olarak uygulanır.
VİOP ve Türev Tevkifatı: Hisse senedi ve endekslerine dayalı türevlerde %0; diğer tüm sözleşmelerde (döviz, emtia vb.) %10 stopaj kesilir.

Önemli Formüller

Net Vergi Matrahı (İhtiyari Beyan): $\text{Matrah} = \sum \text{Kârlar (Aynı Tür)} - \sum \text{Zararlar (Aynı Tür)}$

Vergi İade Tutarı: $\text{İade} = \text{Yıl İçi Kesilen Tevkifat} - (\text{Net Matrah} \times \text{Oran})$

Bu bölüm lisans (premium) ile açılır. Ücretsiz hesap açık bölümleri okumaya ve deneme sorularını çözmeye devam etmenizi sağlar.

Ücretsiz Kayıt Ol Lisans Satın Al

GVK Geçici 67. Madde İhtiyari Beyan ve Stopaj Oranları

Temel Kavramlar

Hisse Senedi Yoğun Fon Kazançları: Katılma paylarından elde edilen kazançlar %0 oranında tevkifata tabidir.
GSYF ve GYF Katılma Payları İstisnası: İki yıldan fazla süreyle elde tutulan girişim sermayesi ve gayrimenkul yatırım fonu payları kazançlarında stopaj oranı %0'dır.
Altına Dayalı Kamu Araçları: Hazinece ihraç edilen altına dayalı DİBS, Darphane sertifikaları ve kamu VKŞ altın kira sertifikaları %0 tevkifata tabidir.
Finansman Bonosu ve Kısa Vadeli Kira Sertifikası: SPK onaylı finansman bonoları ve 1 yıldan kısa vadeli VKŞ kira sertifikalarından doğan kazançlarda stopaj oranı %15'tir.