Sermaye Piyasası Araçları 1 Ders Notları

Temel Kavramlar

• Kayıtlı sermaye sisteminde satın alma taahhütnamesi yoksa, satılamayan paylar satış süresinin bitimini takip eden altı iş günü içinde iptal edilmelidir.
• Hem esas hem de kayıtlı sermaye sisteminde, satın alma taahhüdü varsa satış bitiminden itibaren üç iş günü içinde taahhüt edene başvurulmalıdır.
• Bedelli sermaye artırımlarında halka arz edilmeksizin yapılan satışlar mevzuata göre 'tahsisli satış' ve 'nitelikli yatırımcıya satış' olarak ikiye ayrılır.
• Tahsisli satışlarda ve şarta bağlı sermaye artırımlarında yatırımcı sayısı yönünden bir kısıtlama bulunmamaktadır; 150 kişiden fazla kişiye satış yapılabilir.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Sermaye azaltımının nedenlerini, esaslarını ve ortaklığa sağlayacağı faydaları içeren yönetim kurulu raporu, genel kurul gündemiyle birlikte ortaklara duyurulmalı ve incelemeye hazır bulundurulmalıdır.
• Sermaye piyasası mevzuatına göre, Kurulun uygun görüş verdiği tadil tasarıları azami altı ay içinde genel kurulda karara bağlanmalıdır; aksi halde geçerliliklerini yitirirler.
• Sermaye azaltımı kararı alınırken, varsa oydaki imtiyazlar kullanılamaz. Bu, tüm pay sahiplerinin haklarının korunması amacıyla getirilmiş bir kısıtlamadır.
• Yönetim kontrolünü elinde bulunduran ortaklar, sermaye azaltımı sonrası yapılan artırımlarda elde ettikleri payları, payların borsada işlem görmeye başlamasından itibaren bir yıl süreyle borsada satamazlar.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Sermaye piyasası mevzuatına göre, pay satış bilgi formu kapsamındaki payların Borsada satışa konu edilmesi halinde, bu formun Kamuyu Aydınlatma Platformu'nda (KAP) ilan edilmesini müteakip en erken üçüncü iş günü satışlara başlanabilir.
• Düzenlemelere göre, pay satış bilgi formu kapsamında günlük olarak satışa konu edilecek toplam nominal değer, form kapsamındaki payların toplam nominal değerinin yüzde onunu (%10) geçemez.
• Kamu kurum ve kuruluşları, Türkiye Varlık Fonu Yönetimi A.Ş., TVF alt fonları ve Özelleştirme İdaresi Başkanlığı'nın sahip olduğu payların satışı bu yükümlülükten muaftır.
• Kurul Karar Organı'nın 2023 tarihli ilke kararı ile payları borsada işlem gören ortaklıkların pay sahiplerine yönelik bilgi formu düzenleme yükümlülüğü sınırı yüzde üç (%3) olarak güncellenmiştir.

Temel Kavramlar

• Sermaye piyasası araçları temel olarak yatırım amacıyla kullanılırken; TTK'da düzenlenen çek, bono ve poliçe gibi kıymetli evraklar esas itibarıyla ödeme ve kredi aracı işlevi görürler.
• Kıymetli evrak tanımı gereği senet üzerine bağlı bir hakkı ifade ederken, SPKn'daki kaydileştirme düzenlemesi bu araçların senede bağlanmamasını öngörerek onları şeklen kıymetli evrak kategorisinden çıkarmıştır.
• SPKn Madde 2 uyarınca halka açık olmayan anonim ortaklıkların halka arz edilmeyen pay ihraçları kanun kapsamı dışındadır. Ancak borçlanma araçları için böyle bir istisna getirilmediğinden, halka arz edilmeseler dahi SPKn hükümlerine tabidirler.
• İlgili tebliğe göre yurt içinde halka arz edilmeksizin yapılacak satışlar; nitelikli yatırımcıya satış ve tahsisli satış olmak üzere iki şekilde gerçekleştirilebilir.

Temel Kavramlar

• Sermaye piyasası düzenlemelerine göre halka açık ortaklıkların ihraç limiti, özkaynak tutarının beş katı olarak belirlenmiştir.
• Yapılan düzenleme değişiklikleri ile derecelendirme notuna bağlı limit artırımı sadece bankalara özgülenmiş bir haktır.
• İpotek finansmanı kuruluşlarınca ihraç edilecek borçlanma araçları için ihraç limiti uygulanmaz, dolayısıyla bir indirim kalemi hesabı da söz konusu değildir.
• Hazine garantisi ihtiva eden ihraçlarda yasal ihraç limitleri uygulanmaz.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• PDT'lerin paylara dönüştürülmesi için belirlenen talep toplama süresi yasal düzenlemeler uyarınca 10 iş gününü geçemez.
• Ortaklığın talebine bağlı dönüştürmelerde, çağrıyı kabul etmeyen yatırımcıların iradesi bedellerin nakden ödenmesi şeklinde değerlendirilir ve bu tutarlar hesaplarına aktarılır.
• DET'ler, ihraççı tarafından çıkarılan ancak payları borsada işlem gören 'diğer' ortaklıklara ait paylarla değiştirme hakkı veren borçlanma araçlarıdır.
• Borçlanma Araçları Tebliği uyarınca finansman bonolarının vadesi 30 günden az, 364 günden fazla olamaz.

Temel Kavramlar

• İhraççı, fonun henüz kullanılmamış kısmını ilgili yeşil projelere tahsis edene kadar nasıl yönetmeyi planladığına ilişkin bilgiyi (kısa vadeli finansal araçlarda ve likit varlıklarda nemalandırma esaslarını) çerçeve belgesinde kamuya açıklamakla yükümlüdür.
• Mevzuatta fonların belirli bir kısa süre (30 gün gibi) içinde harcanması zorunluluğu yoktur; fonlar proje süresince yönetilir ve takibi yapılır.
• Etki raporu hazırlama zorunluluğu ihraççının KAP üyesi olup olmamasına bağlı değildir; tüm yeşil borçlanma aracı ihraççıları bu raporlamayı yapmakla yükümlüdür.
• Gizlilik veya rekabet gibi nedenler ayrıntıyı sınırlandırıyorsa, bilgiler genel terimlerle veya toplu kalemler (örneğin proje türlerine göre yüzdesel dağılım) bazında sunulabilir.

Temel Kavramlar

• Fon malvarlığının, sermaye piyasası alanında en az beş yıllık tecrübeye sahip portföy yöneticileri tarafından yönetilmesi zorunludur.
• Fon malvarlığı; kredi almak, türev araç işlemleri, açığa satış işlemleri veya fon adına taraf olunan benzer nitelikteki işlemler haricinde teminat gösterilemez ve rehnedilemez.
• Mevzuatta ve içtüzükte hüküm bulunmayan hallerde, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun vekâlet sözleşmesine ilişkin hükümleri kıyasen uygulanır.
• Borsa yatırım fonları (BYF), mevzuat gereği şemsiye fona bağlı olarak kurulamazlar.

Temel Kavramlar

• Yatırımcı bilgi formu, yatırımcıların fonun yapısını, yatırım stratejisini ve risklerini özet bir şekilde görerek bilgiye dayalı yatırım kararı alabilmeleri için hazırlanır.
• Yatırımcı bilgi formu, yatırımcının hızlıca anlayabilmesi için kısa, öz ve azami 2 sayfa olacak şekilde standartlaştırılmıştır.
• Yatırımcıların kararını etkileyebilecek nitelikteki içtüzük değişikliklerinde, yatırımcılara makul bir süre tanımak adına yürürlüğe giriş tarihi en az 10 iş günü olarak belirlenir.
• Para piyasası ve kısa vadeli borçlanma araçları fonlarında likidite yüksek olduğu için işlemler genellikle en son ilan edilen birim pay fiyatı üzerinden yapılır.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Serbest fonlar sadece nitelikli yatırımcılara yönelik enstrümanlardır. Bu nedenle, satış yapan kuruluşlar yatırımcıların bu statüde olduğunu belgelemekle yükümlüdür.
• Serbest fonlar karmaşık stratejiler ve türev araçlar kullanabildiği için yöneticilerin en üst düzey genel lisans (Düzey 3) ve uzmanlık lisansına (Türev Araçlar) sahip olması şarttır.
• Garantili ve koruma amaçlı şemsiye fonlara bağlı fonların vadelerinin asgari 6 ay olarak belirlenmesi yasal bir zorunluluktur.
• Genel kural olarak türev araçlar nedeniyle maruz kalınan açık pozisyon tutarı fon toplam değerini aşamaz. Bu, fonun kaldıraç riskini yönetmek için getirilen bir sınırdır.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Kurucu değişikliği gerçekleşmeden önceki dönemlere ait mevzuat yükümlülüklerinde, hem eski kurucu hem de yeni kurucu birlikte (müteselsilen) sorumlu tutulur.
• Olağanüstü durumlarda değerleme esaslarının nasıl belirleneceğine dair karar, gerekçeli olarak karar defterine yazılmak suretiyle kurucunun yönetim kurulu tarafından alınır.
• Derecelendirme notu yatırım yapılabilir seviyenin en alt sınırında (limitinde) ise, bu notun görünümünün en az 'durağan' olması şartı aranır.
• Mevzuata göre, gider limitlerinin aşılması durumunda aşan tutarın fona iade edilmesinden kurucu ve portföy saklayıcısı müteselsilen sorumludur.

Temel Kavramlar

• Avrupa tipi opsiyonlar, opsiyon sahibine tanıdığı hakkın sadece sözleşme vadesinde (vade sonunda) kullanılmasına izin veren sözleşmelerdir.
• Alım opsiyonu sahibi, dayanak varlığı sabit bir fiyattan alma hakkına sahiptir. Spot fiyat yükseldikçe, varlığı piyasadan daha ucuza alma avantajı artar ve bu kâr potansiyeli teorik olarak sınırsızdır.
• Satım opsiyonu, sahibine varlığı belirli bir fiyattan satma hakkı verir. Eğer piyasa fiyatı düşerse, opsiyon sahibi varlığı piyasadan daha yüksek olan kullanım fiyatından satarak kazanç sağlar.
• Soya fasulyesi opsiyonları, finansal bir araç değil, bir emtia (mal) üzerine yazılmış opsiyon türüdür.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• G-20 kararlarının uygulanmasını ve finansal sistemdeki risklerin yönetimini takip etmek üzere Finansal İstikrar Kurulu (FSB) yetkilendirilmiştir.
• Dodd-Frank Yasası, 2008 küresel krizinden sonra tezgah üstü türevlerin merkezileştirilmesi ve denetimi için getirilen en kapsamlı reformdur.
• Tezgah üstü piyasaların şeffaf olmaması, risklerin tam olarak belirlenememesine ve bu belirsizliğin tüm finansal sistemi etkileyen sistemik bir risk oluşturmasına neden olur.
• Sabit kur sisteminden dalgalı kur sistemine geçiş, kurlarda belirsizliği ve oynaklığı (volatiliteyi) artırmış, bu da riskten korunma amaçlı türev araçlara olan ihtiyacı tetiklemiştir.

Temel Kavramlar

• Şarta bağlı emirler, belirlenen aktivasyon koşulu (fiyat vb.) sağlanana kadar sistemde pasif tutulur ve emir defterine yansımaz. Koşul gerçekleştiğinde tetiklenerek aktif hale gelirler.
• İptale kadar geçerli emirler, kullanıcı tarafından iptal edilmediği sürece sözleşmenin vade sonuna kadar geçerliliğini korur. Vade sonunda sistem tarafından otomatik olarak iptal edilir.
• Askıya alınan emirler tekrar aktif hale getirildiklerinde, sanki sisteme yeni bir emir girilmiş gibi işleme alınırlar. Bu nedenle eski zaman önceliklerini kaybederler ve yeni bir emir numarasıyla defterde yeniden sıralanırlar.
• VİOP prosedürüne göre, son 10 dakikada 10'dan az işlem varsa veya hiç işlem yoksa, geriye dönük olarak seans içindeki son 10 işlemin ağırlıklı ortalamasına bakılır.

Temel Kavramlar

• Paranın satın alma gücündeki azalma (enflasyon), kamu harcamalarının reel olarak artmadığı ancak nominal rakamların yükseldiği bir durumdur. Bu nedenle 'görünüşte artış' olarak sınıflandırılır.
• Emisyon yoluyla finansman, piyasadaki para arzını artırarak enflasyonist baskıları körüklediği için enflasyonla mücadele eden ülkelerde oldukça riskli bir yöntemdir.
• IMF standartlarına göre dış borç ayrımında 'yerleşiklik' (residency) esastır. Bu, borçlu ve alacaklının hangi ülkenin ekonomik birimi olduğuyla ilgilidir.
• İç borçlanmada kaynaklar ülke içinden sağlanıp yine ülke içine (kamu harcaması olarak) aktarıldığı için, toplam milli gelir miktarı bu işlemden doğrudan etkilenmez; sadece satın alma gücü el değiştirir.

Temel Kavramlar

• IMF GFSM 2014 kılavuzuna göre borçlanma araçları; SDR, Para ve Mevduatlar, Borçlanma Senetleri, Krediler, Sigorta/Emeklilik/Garantiler, Diğer Yükümlülükler, Hisse Senetleri/Yatırım Fonları ve Mali Türevler olmak üzere toplam 8 başlıkta sınıflandırılır.
• 4749 sayılı Kanun'un 3. maddesine göre Hazine'nin yurt içinde ihraç ettiği borçlanma senetlerine (Devlet Tahvili ve Hazine Bonosu dahil) genel olarak Devlet İç Borçlanma Senetleri (DİBS) adı verilir.
• 4749 sayılı Kanun'a göre, ihraç edildikleri tarih itibarıyla vadesi 1 yıl (364 gün) ve daha uzun olanlar Devlet Tahvili, 1 yıldan kısa olanlar ise Hazine Bonosu olarak adlandırılır.
• Metne göre kira sertifikaları (özellikle altına dayalı olanlar belirtilse de genel olarak) bireysel yatırımcılara da açıktır. Altına dayalı kira sertifikalarından ise sadece bireysel yatırımcılar yararlanabilir, kurumsal yatırımcılar yararlanamaz.

Temel Kavramlar

• TAP yönteminde Hazine, tahvilleri Merkez Bankasına depolasa da, bu senetler yatırımcılar tarafından satın alınana kadar mülkiyet Hazineye ait kalmaya devam eder.
• Hazine, yatırımcıların istedikleri zaman satın alabilecekleri tahvillerin Merkez Bankasında depolandığı TAP yöntemini ilk kez 1988 yılının Ekim ayında kullanmaya başlamıştır.
• TAP satışları süresince Merkez Bankası, Hazine adına senetleri bünyesinde tutarak sadece aracılık ve depolama fonksiyonlarını yerine getirir.
• Piyasa yapıcılığı sisteminin tesisiyle beraber, TAP yöntemiyle gerçekleştirilen DİBS ihraçlarına sadece sistem dahilindeki piyasa yapıcı bankaların katılmasına izin verilmektedir.