Kredi Derecelendirmesi Ders Notları

Temel Kavramlar

• Kredi Derecelendirmesi (Credit Rating): Borçlunun finansal yükümlülüklerini zamanında geri ödeme kapasitesi ve istekliliği hakkında, derecelendirme kuruluşları tarafından oluşturulan bağımsız ve kamuya açıklanan nisbi görüşlerdir.
• Kurumsal Yönetim İlkelerine Uyum Derecelendirmesi: İşletmelerin SPK tarafından yayımlanan ilkelere uyumunun 1 ile 10 arasında bir notla değerlendirilmesi faaliyetidir; notlar iki haneli küsuratlı olarak tama iblağ edilmeden açıklanır.
• Talebe Bağlı Olmayan Derecelendirme: İşletmenin talebi olmaksızın yapılan, birbirini izleyen 3 hesap dönemi boyunca devam edilmesi zorunlu olan ve en fazla 6 aylık dönemlerle gözden geçirilerek kamuya açıklanan faaliyettir.
• Derecelendirme Komitesi: Derecelendirme notunu nihai olarak belirleyen, en az 3 üyeden oluşan ve uzmanlarca toplanan tüm verileri metodolojiye göre değerlendiren yetkili kuruldur.
• Kontrolör: Derecelendirme kuruluşunda metodolojiye ve iç kontrol sistemine uyumu denetleyen, en az 5 yıl deneyimli ve doğrudan yönetim kuruluna raporlama yapan kilit personeldir.
• Derecelendirme Uzmanı: Lisans mezunu, ilgili alanlarda en az 3 yıl deneyime sahip ve SPK'dan gerekli lisans belgesini almış, derecelendirme sürecinde teknik çalışmaları yürüten tam zamanlı çalışandır.
• Karşı Taraf Riski (Counterparty Risk): Bir kredi sözleşmesinde taraflardan birinin yükümlülüklerini yerine getirmeme riskidir; işletmeler bu riski yönetmek için kredi derecelerini bir veri olarak kullanırlar.
• Temsil Maliyetleri (Agency Costs): Taraflar arasındaki asimetrik bilgiden kaynaklanan maliyetlerdir; kredi dereceleri yatırımcılara şeffaf bilgi sağlayarak bu maliyetlerin azalmasına ve piyasa etkinliğine katkı sağlar.
• Geri Ödenmeme Riski (Default Risk): Borç ihraççılarının yükümlülüklerini yerine getirememe riskidir ve borçlanma maliyetini (faiz oranını) doğrudan etkileyen en temel risk primlerinden biridir.
• Ülke Riski: Bir ülkenin genel ekonomik ve politik durumundan kaynaklanan, hem risksiz faiz oranını hem de borçlanma maliyetini doğrudan etkileyen makroekonomik risk unsurudur.
• Nisbi (Relatif) Kredi Riski Ölçüsü: Kredi derecelerinin, borçlunun temerrüt olasılığını kesin bir yüzdeyle ifade etmek yerine, diğer borçlulara göre hangi risk seviyesinde olduğunu gösteren karşılaştırmalı bir ölçü olmasıdır.
• Mesleki Sorumluluk Sigortası: Derecelendirme kuruluşlarının faaliyetleri nedeniyle doğabilecek zararları tazmin etmek amacıyla yaptırmakla yükümlü oldukları zorunlu sigorta türüdür.
• Kredi Derecelendirmesi (Credit Rating): Borçlunun finansal yükümlülüklerini zamanında ödeme kapasitesi ve istekliliği hakkındaki bağımsız görüştür.
• Temsil Maliyetleri (Agency Costs): Bilgi asimetrisinden kaynaklanan maliyetlerdir; kredi dereceleri bilgiyi yayarak bu maliyetleri azaltır.
• Talebe Bağlı Olmayan Derecelendirme: İşletmenin talebi olmadan yapılan, en az 3 yıl sürdürülmesi gereken derecelendirme faaliyetidir.
• Kontrolör: Derecelendirme kuruluşunun iç denetimini yapan ve doğrudan yönetim kuruluna raporlayan kişidir.
• Ülke Riski: Bir ülkedeki ekonomik ve politik istikrarın borç ödeme kapasitesi üzerindeki etkisidir.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Derecelendirme Notunun Güncellenmesi: Derecelendirme kuruluşunun notu açıkladıktan sonra müşteriye ilişkin bilgileri düzenli gözden geçirmesi ve notu etkileyebilecek her türlü gelişmeyi takip ederek notu zamanında revize etmesi zorunluluğudur.
• Kontrolör: Derecelendirme kuruluşunun yönetim kurulu tarafından seçilen, denetim sonuçlarını doğrudan yönetim kuruluna raporlayan ve ücreti derecelendirme faaliyetlerinden bağımsız olarak belirlenen denetim yetkilisidir.
• Danışmanlık Yasağı: Derecelendirme kuruluşlarının hizmet verdikleri müşterilere aynı dönemde ve izleyen iki yıl boyunca danışmanlık veya çıkar çatışmasına yol açabilecek diğer hizmetleri sunmasını engelleyen kısıtlamadır.
• Bağımsızlığın Kaybı (Gelir Oranı): Bir müşteri veya grubundan elde edilen yıllık gelirin, kuruluşun toplam yıllık gelirinin %20'sini üç yıl üst üste aşması durumunda derecelendirme kuruluşunun bağımsızlığını yitirmiş sayılması halidir.
• Sır Saklama Yükümlülüğü: Kuruluş ortakları ve çalışanlarının faaliyetler sırasında öğrendikleri gizli bilgileri koruma borcudur; bu yükümlülük ilgili kişilerin görevlerinden ayrılmalarından sonra da devam etmektedir.
• Talebe Bağlı Olmayan Derecelendirme: İlgili işletmenin veya ihraççının herhangi bir talebi olmaksızın gerçekleştirilen derecelendirme faaliyetidir ve bu durumun kamuya yapılan açıklamalarda açıkça belirtilmesi zorunludur.
• Kredi Notlaması (Scoring): Müşterilerin gözlemlenen özelliklerini kullanarak geri ödememe riskini matematiksel modellerle ölçen ve borçluları farklı risk sınıflarına yerleştiren istatistiksel öngörü uygulamasıdır.
• Kredi Derecelendirmesi (Rating): Bir borçlunun veya sermaye piyasası aracı ihraççısının borcunu geri ödeme isteği ve kapasitesi hakkında, istatistiksel modellerin ötesinde verilen bağımsız ve profesyonel bir görüştür.
• Beklenen Kayıp (Expected Loss): Temerrüt olasılığı, temerrüt anındaki risk bakiyesi ve temerrüt halinde oluşacak zarar oranının çarpımıyla hesaplanan, kredi riskinin temel maliyetini gösteren parametredir.
• Junk Bond (Yatırım Eşiği Altı Tahvil): Yatırım değeri olmayan, spekülatif nitelikli, yüksek risk taşıyan ancak buna karşılık yatırımcısına piyasa ortalamasının üzerinde yüksek getiri vaat eden borçlanma araçlarıdır.
• Kredi Kıtlığı (Credit Crunch): Finansal kurumların risk algısındaki artış nedeniyle yeni kredi açmakta aşırı çekingen davranması sonucu piyasadaki fon akışının durması ve ekonomik daralmaya yol açması durumudur.
• Temerrüt Olasılığı (PD): Kredi notlaması modellerinin en önemli çıktısı olan ve borçlunun belirli bir zaman dilimi içerisinde yükümlülüklerini yerine getirememe ihtimalini ifade eden istatistiksel değerdir.
• Reklam Yasağı: Derecelendirme kuruluşlarının iş elde etmek amacıyla dolaylı veya dolaysız reklam yapmalarını ve iş önermelerini yasaklayan, ancak bilimsel yayın ve seminer gibi faaliyetlere izin veren kuraldır.
• PD (Probability of Default): Borçlunun belirli bir süre içinde borcunu ödeyememe (temerrüt) olasılığı.
• LGD (Loss Given Default): Temerrüt gerçekleştiğinde, toplam riskin tahsil edilemeyen kısmını ifade eden zarar oranı.
• EAD (Exposure at Default): Temerrüt anında borçlunun üzerinde bulunan toplam risk bakiyesi.
• Kontrolör: Derecelendirme kuruluşunun iç denetim ve uyum süreçlerini yürüten, doğrudan yönetim kuruluna raporlayan kişi.
• Junk Bond: Yatırım yapılabilir seviyenin altında olan, yüksek riskli ve yüksek getirili spekülatif tahviller.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Kredi Notlaması (Scoring): Müşterilerin gözlemlenen özelliklerini kullanarak geri ödememe riskini (PD) hesaplayan ve borçluları risk sınıflarına ayıran matematiksel modellerdir.
• Kredi Derecelendirmesi (Rating): Bir borçlunun ödeme kapasitesi hakkında bağımsız kuruluşlarca verilen, sembollerle (A, B, C) ifade edilen ve istatistiksel bir olasılığa dayanmayan görüştür.
• Beklenen Kayıp (Expected Loss - BK): Temerrüt olasılığı, temerrüt anındaki risk bakiyesi ve temerrüt halinde zarar parametrelerinin çarpımıyla hesaplanan, sermaye yeterliliğinin temel girdisidir.
• Temerrüt Olasılığı (PD): Kredi notlaması modellerinin en önemli çıktısı olup, borçlunun kredisini belirli bir süre içinde geri ödememe ihtimalini matematiksel olarak ifade eder.
• Kurumsal İşletme: Satış hacmi genellikle 50 milyon TL (veya ABD'de 100 milyon dolar) üzerinde olan, denetlenmiş finansal tablolarıyla yüksek bilgi üreten büyük ölçekli firmalardır.
• Ticari İşletme: Satış hacmi 5 ile 50 milyon TL/dolar arasında olan, kurumsal segmentin altında yer alan ve orta ölçekli kredi kullanan işletme sınıfıdır.
• Küçük İşletme (SME): Satış hacmi 3-5 milyon TL arasında olan, finansal tabloları yetersiz olduğu için notlamada daha çok sahiplerinin ödeme davranışlarına bakılan firmalardır.
• Kredi Tayınlaması (Credit Rationing): Perakende kredilerde riskin fiyatla değil, müşterinin notuna göre tahsis edilen kredi miktarının (limitinin) farklılaştırılması yoluyla kontrol edilmesidir.
• Validasyon: İçsel kredi notlama modellerinin müşterinin kredi değerliliğini açıklamakta yeterli olup olmadığının dış örneklemlerle (hold-out) test edilmesi sürecidir.
• Backtesting: Modelin açıklama gücünün, çalışma döneminden farklı firma örneklemleri veya farklı zaman dilimleri üzerinde sınanması aşamasıdır.
• Benchmarking: Oluşturulan model sonuçlarının piyasa bilgileri veya diğer derecelendirme kuruluşlarının notlarıyla karşılaştırılarak farkların analiz edilmesidir.
• Kalibrasyon: Modelin tahmin ettiği temerrüt olasılıklarının (PD), gerçekte gözlemlenen gerçekleşen temerrüt oranlarından ne ölçüde saptığını ölçen süreçtir.
• Stres Testi: Olumsuz ekonomik koşulların simülasyonu ile kredi notlarındaki olası değişimlerin ve oluşacak zararların senaryo bazlı ölçülmesidir.
• Kolmogorov-Smirnov (K-S) Testi: Batan ve batmayan grupların kümülatif olasılık dağılımları arasındaki farkı ölçerek modelin ayrıştırma gücünü belirleyen istatistiksel testtir.
• Beklenen Kayıp (Expected Loss): Kredi riskinden kaynaklanan olası zararı ifade eden PD x LGD x EAD formülü.
• Kredi Notlaması (Scoring): Matematiksel modellerle temerrüt olasılığını hesaplayan sayısal süreç.
• Kredi Derecelendirmesi (Rating): Bağımsız kuruluşlarca borçlunun ödeme kapasitesi hakkında verilen sembolik görüş.
• Altman Z-Skor: Şirketlerin iflas riskini ölçmek için kullanılan 5 değişkenli diskriminant modeli.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Validasyon: Bir derecelendirme modelinin kredi verilmeden önce batan ve batmayan müşterileri ayrıştırma gücü ile ölçülen PD'lerin gerçek PD'lere yakınlığını (kalibrasyon) sınayan kantitatif değerlendirme sürecidir.
• Stres Testi: Olumsuz ekonomik koşulların simülasyonu yoluyla kredi notlarındaki olası değişimlerin ve bu değişimler neticesinde oluşacak olası zararların ölçülmesine yönelik senaryo bazlı çalışmalardır.
• Kolmogorov-Smirnov (K-S) Testi: Batan ve batmayan kredi gruplarına ait notların kümülatif nisbi frekans dağılımları arasındaki farkı ölçen, fark ne kadar yüksekse modelin ayrıştırma gücünün o kadar iyi olduğunu gösteren testtir.
• Gini Katsayısı: Lorenz eğrisi ile 45 derece doğrusu arasındaki alanın, doğrunun altındaki toplam alana bölünmesiyle hesaplanan, 1'e yaklaştıkça mükemmel ayrıştırmayı, 0'da ise başarısızlığı ifade eden istatistiksel ölçüttür.
• I. Tip Hata: Kredi değerliliği aslında yüksek olan (batmayacak) müşterilerin, model tarafından yanlışlıkla yüksek batma olasılığı grubunda gösterilmesi durumudur.
• II. Tip Hata: Kredi değerliliği düşük olan (batacak) müşterilerin, model tarafından hatalı bir şekilde düşük batma olasılığı grubunda sınıflandırılmasıdır.
• AUC (Area Under Curve): ROC eğrisinin altında kalan alan olup, 0.5 değeri modelin yazı-tura kadar etkisiz olduğunu, 1 değeri ise batan ve batmayanları %100 doğru ayrıştırdığını gösterir.
• Jenerik Modeller: Altman Z-skor gibi finansal kuruluşa özel olmayan genel yöntemlerdir; veri eksikliği durumunda sadece perakende kredilerde geçici olarak kullanılması önerilir.
• Uzman Modeller: İstatistiksel veri yetersizliği durumunda bankanın kendi stratejileri ve ülke kısıtlarına göre geliştirilen, valide edildiklerinde Basel koşullarını karşılayabilen nitelikteki modellerdir.
• Davranış Not Çizelgesi: Bankayla hali hazırda çalışan müşterilerin ödeme alışkanlıklarına dair iç verilerle oluşturulan ve ayrıştırma gücü yeni başvuru çizelgelerine göre çok daha yüksek olan modellerdir.
• Cari Oran: Dönen varlıkların kısa vadeli borçlara bölünmesiyle hesaplanan, 1'in altında olması durumunda firmanın kısa vadeli borç ödeme sorunu yaşayabileceğine işaret eden likidite göstergesidir.
• Asit Test Oranı: Dönen varlıklardan stokların çıkarılarak kısa vadeli borçlara oranlanmasıyla bulunan, stokların paraya dönüşme riskini dışlayan daha tutucu bir likidite ölçümüdür.
• Finansal Kaldıraç: Borç maliyetinin aktif kârlılığının altında kalması durumunda özsermaye kârlılığını artıran ancak borç miktarı arttıkça firmanın iflas riskini de yükselten finansal mekanizmadır.
• Devir Hızı Oranları: Firmanın aktiflerini (stok, alacak vb.) ne kadar etkin kullandığını ve bu varlıkların ne kadar sürede satış yoluyla nakde dönüştüğünü ölçen faaliyet oranlarıdır.
• Ayrıştırma Gücü: Modelin batan ve batmayan müşterileri birbirinden ayırabilme yeteneği.
• Kalibrasyon: Tahmin edilen temerrüt olasılıklarının (PD) gerçekte gözlenenlerle uyumu.
• K-S Testi: İki grubun kümülatif frekans dağılımları arasındaki maksimum farkı ölçen test.
• Gini Katsayısı: Lorenz eğrisi kullanılarak hesaplanan, 0 ile 1 arası değer alan ayrıştırma ölçütü.
• ROC ve AUC: Hata türleri üzerinden model performansını ölçen eğri ve altındaki alan.
• Cari Oran: Dönen varlıkların kısa vadeli borçları karşılama oranı ($Dönen Varlık / KVB$).
• Finansal Kaldıraç: Borç kullanımının özsermaye kârlılığı üzerindeki artırıcı etkisi.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Kısa Vadeli Borç/Toplam Borç Oranı: Toplam borç yükümlülükleri içinde kısa vadede ödenmesi gereken kısmın payını gösterir; bu oranın artması firmanın likidite riskini ve ödeme baskısını artırdığı için olumsuz bir gelişmedir.
• Finansal Borç/Toplam Borç Oranı: Toplam borçlar içinde en yüksek maliyetli olan banka kredisi gibi kalemlerin payını ölçer; bu oranın yüksek olması firmanın finansman maliyeti yükünün ve riskinin diğer firmalara göre daha fazla olduğunu gösterir.
• Alacak Devir Hızı: Net satışların ticari alacaklara bölünmesiyle bulunan ve alacakların bir yıl içinde kaç kez tahsil edildiğini ölçen, artışı firmanın tahsilat etkinliğinin iyileştiğini gösteren bir faaliyet oranıdır.
• Stok Devir Hızı: Satılan malın maliyetinin stoklara bölünmesiyle hesaplanan, stokların yıl içinde kaç kez paraya dönüştüğünü gösteren ve artışı stok yönetim başarısı olarak kabul edilen bir etkinlik göstergesidir.
• Ticari Borç Devir Hızı: Satılan malın maliyetinin ticari borçlara bölünmesiyle bulunan, firmanın tedarikçilerine olan borcunu yılda kaç kez ödediğini gösteren ve yavaşlaması maliyetsiz kaynak kullanımı açısından olumlu sayılan bir orandır.
• Sabit Varlık Devir Hızı: Net satışların net sabit varlıklara oranıdır; yapılan duran varlık yatırımlarının satış yaratma kapasitesini ölçer, oranın çok düşük olması kapasite kullanım yetersizliğine, çok yüksek olması ise varlık yetersizliğine işaret edebilir.
• Brüt Kâr Marjı: Brüt kârın net satışlara bölünmesiyle elde edilen, satış fiyatlarının maliyetlerden daha hızlı artıp artmadığını veya üretim maliyetlerinin satışlar içindeki payının değişimini gösteren kârlılık göstergesidir.
• Faiz ve Vergi Öncesi Kâr (FVÖK) Marjı: FVÖK rakamının satışlara bölünmesiyle hesaplanan ve firmanın ana faaliyetlerinden elde ettiği kârın satışlar içindeki payını gösteren, aktif kârlılığı ölçümünde temel alınan bir marjdır.
• Aktif Kârlılığı (ROA): FVÖK'ün toplam aktiflere bölünmesiyle hesaplanan, firmanın hem borç hem özsermaye ile finanse edilen tüm yatırımlarının ne kadar verimli kâr ürettiğini gösteren Du Pont analizinin temel bileşenidir.
• Özsermaye Kârlılığı (ROE): Net kârın özsermayeye bölünmesiyle bulunan, firmanın borç maliyeti aktif kârlılığının altındaysa kaldıraç etkisiyle aktif kârlılığından daha yüksek çıkması beklenen ortaklık getirisi göstergesidir.
• Reel Satış Artışı: Nominal satış artışının enflasyon etkisinden arındırılmasıyla hesaplanan ve firmanın piyasadaki gerçek büyüme performansını ölçen, yüksek enflasyonlu dönemlerde analizin temelini oluşturan göstergedir.
• Nakit Akım Analizi: Tahakkuk esasına göre hazırlanan finansal tabloların nakit bazına dönüştürülerek firmanın bir dönemde yarattığı nakdin kaynaklarını ve kullanım yerlerini (faaliyet, yatırım, finansman) gösteren analiz yöntemidir.
• Finansman Hareketleri: Kısa vadeli finansal borç, uzun vadeli finansal borç ve nakit bazlı sermaye artışının toplamından oluşan, firmanın faaliyet ve yatırım kaynaklı nakit açıklarını nasıl kapattığını gösteren kalemler bütünüdür.
• Finansal Tablo Makyajı: Kredi müşterilerinin finansal tabloları daha olumlu göstermek amacıyla finansman giderlerini aktifleştirmesi veya amortisman ayırmaması gibi yöntemlerle rasyoları gerçek dışı iyileştirme çabalarıdır.
• Alacak Tahsil Süresi: 365 / (Net Satışlar / Ticari Alacaklar). Sürenin uzaması olumsuzdur.
• Ticari Borç Devir Hızı: SMM / Ticari Borçlar. Yavaşlaması finansman avantajı sağlar.
• Du Pont Formülü: Aktif Kârlılığı = Satış Kârlılığı × Aktif Devir Hızı.
• Reel Satış Artışı: Nominal artışın enflasyondan arındırılmış gerçek büyüme oranı.
• FVÖK (EBIT): Faiz ve Vergi Öncesi Kâr; aktiflerin toplam verimliliğini ölçer.

Önemli Formüller