Türev Araçlar Ders Notları

Temel Kavramlar

• Türev Ürün: Performansı dayanak varlık olarak adlandırılan finansal ürünlerin sözleşme süresince aldığı değere bağlı olan ve ödemeleri ileriki bir vadede gerçekleşen finansal araçlardır.
• Dayanak Varlık (Underlying Asset): Türev ürünlerin üzerine yapılandırıldığı; hisse senedi, endeks, döviz, emtia veya faiz gibi spot piyasa ürünlerini ifade eden temel finansal varlıktır.
• Organize Piyasalar: Hukuki düzenlemelerin bulunduğu, standart kontratların işlem gördüğü ve VİOP gibi merkezi bir takas kurumunun güvencesi altında çalışan denetimli piyasalardır.
• Tezgâh Üstü (OTC) Piyasalar: Organize borsalar dışında, tarafların kendi aralarında özel şartlarla düzenlediği, merkezi takas kurumu olmadığı için temerrüt riskinin daha yüksek olduğu piyasalardır.
• Arbitraj: Aynı varlığın farklı piyasalardaki fiyat farkından yararlanarak, eş zamanlı alım-satım yoluyla hiçbir risk üstlenmeden kesin ve risksiz kâr elde etme işlemidir.
• Forward (Alivre) Sözleşmesi: Belirli bir dayanak varlığın ileriki bir tarihte, önceden belirlenmiş fiyattan alınıp satılmasını zorunlu kılan ve genellikle tezgâh üstü piyasalarda yapılan özel sözleşmelerdir.
• Futures (Vadeli İşlem) Sözleşmesi: Organize piyasalarda işlem gören, standartlaştırılmış vadeleri olan ve merkezi takas kurumu aracılığıyla temerrüt riskinin neredeyse tamamen ortadan kaldırıldığı vadeli sözleşmelerdir.
• Swap (Takas): İki tarafın belirli bir anapara üzerinden farklı faiz ödemelerini veya döviz cinslerini belirli dönemlerde karşılıklı olarak değiştirmeyi taahhüt ettiği türev ürünlerdir.
• Opsiyon Sözleşmesi: Alıcıya belirli bir vadede dayanak varlığı belirli bir fiyattan alma veya satma hakkı veren ancak zorunluluk getirmeyen, cayma hakkı içeren koşullu bir sözleşmedir.
• Opsiyon Primi: Opsiyon sözleşmesinde alıcının sahip olduğu cayma hakkı karşılığında satıcıya (kısa taraf) peşin olarak ödemek zorunda olduğu ekonomik bedel veya fiyattır.
• Uzun Pozisyon (Long): Bir türev sözleşmesini satın alan, dayanak varlığın fiyat artışından kâr etmeyi bekleyen veya vade sonunda alım yükümlülüğü/hakkı bulunan taraftır.
• Kısa Pozisyon (Short): Bir türev sözleşmesini satan, dayanak varlığın fiyat düşüşünden kâr etmeyi bekleyen veya vade sonunda satma yükümlülüğü/hakkı olan taraftır.
• Fiyat Keşfi (Price Discovery): Türev piyasalarda oluşan fiyatların, gelecek dönemdeki beklentileri ve volatiliteyi yansıtarak piyasa katılımcılarına şeffaf bilgi ve enformasyon sağlama işlevidir.
• Finansal Kaldıraç: Türev piyasalarda düşük bir teminat yatırarak, yatırılan tutarın çok üzerinde (100 TL ile 50.000 TL gibi) pozisyon büyüklüğüne sahip olma imkânı sağlayan mekanizmadır.
• Piyasa Etkinliği: Risksiz kâr elde etme imkânlarının profesyonel yatırımcılar tarafından anında fark edilip kapatılması nedeniyle, piyasada arbitraj imkânının normal şartlarda bulunmadığını savunan teoridir.
• Sabit Faiz (Fixed Interest): Swap anlaşmalarında taraflardan birinin sözleşme süresince ödemeyi taahhüt ettiği, piyasa dalgalanmalarından etkilenmeyen değişmez faiz oranıdır.
• Değişken Faiz (Floating Interest): Swap sözleşmelerinde piyasa şartlarına ve referans faiz oranlarına göre belirli dönemlerde yeniden güncellenen faiz türüdür.
• Kredi Temerrüt Takası (CDS): Bir borçlanma aracının veya kredinin geri ödenmeme riskine karşı sigorta sağlayan, değeri Aralık 2018 itibarıyla 8 trilyon dolara ulaşmış kredi türevidir.
• Türev Ürün: Değeri başka bir finansal varlığın (dayanak varlık) performansına bağlı olan sözleşmelerdir.
• Spot Piyasa: Ödeme ve teslimatın işlem anında gerçekleştiği piyasadır.
• Forward: Tezgah üstü piyasada, gelecekteki bir tarihte önceden belirlenmiş fiyattan alım-satım yükümlülüğü veren özel sözleşmedir.
• Futures: Organize borsalarda işlem gören, standartlaştırılmış ve teminat mekanizmasıyla korunan vadeli sözleşmelerdir.
• Opsiyon: Belirli bir varlığı belirli bir fiyattan alma veya satma hakkı veren (zorunluluk getirmeyen) sözleşmedir.
• Swap: Nakit akışlarının (faiz, döviz vb.) belirli bir dönem boyunca karşılıklı el değiştirmesidir.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Forward Sözleşmesi: Vade geldiğinde belirli bir dayanak varlığı önceden belirlenmiş fiyat üzerinden alma veya satma yükümlülüğü getiren, genellikle tezgâhüstü piyasalarda işlem gören ve başlangıçta nakit ödeme gerektirmeyen türev araçtır.
• Futures Sözleşmesi: İçeriği ve vadeleri standartlaştırılmış, organize piyasalarda işlem gören ve tarafların yükümlülüklerini yerine getirmesini sağlamak amacıyla bir teminat mekanizması ile çalışan vadeli işlem sözleşmesidir.
• Uzun Pozisyon (Long): Forward veya futures kontratında alıcı tarafı ifade eder; vade sonunda dayanak varlığı kontrat fiyatından alma yükümlülüğünü üstlenir ve fiyat artışlarından kâr elde etmeyi amaçlar.
• Kısa Pozisyon (Short): Sözleşmeyi satan tarafı ifade eder; vade sonunda dayanak varlığı önceden belirlenmiş fiyat üzerinden alıcıya satmakla yükümlüdür ve fiyat düşüşlerinden kâr elde etmeyi hedefler.
• Karşı Taraf Riski (Temerrüt Riski): Forward anlaşmalarında taraflardan birinin vade sonunda oluşan kâr/zarar farkını veya teslimat yükümlülüğünü yerine getirecek nakde sahip olmaması durumunda ortaya çıkan finansal risk türüdür.
• Fiziki Uzlaşı (Physical Settlement): Vade geldiğinde alıcının kontrat bedelinin tamamını ödemesi ve satıcının da dayanak varlığı (döviz, emtia vb.) fiziksel olarak alıcıya teslim etmesiyle sonuçlanan sonlandırma biçimidir.
• Nakdi Uzlaşı (Cash Settlement): Dayanak varlığın fiziksel teslimatı yerine, vade sonundaki piyasa fiyatı ile kontrat fiyatı arasındaki net kâr veya zarar tutarının taraflar arasında nakit olarak el değiştirmesi işlemidir.
• Başlangıç Teminatı (Initial Margin): Futures işlemlerinde pozisyon açabilmek için hem alıcı hem de satıcının aracı kurum nezdinde yatırmak zorunda olduğu, kontrat değerinin belirli bir oranını temsil eden nakit veya nakit benzeri tutardır.
• Sürdürme Teminatı (Maintenance Margin): Piyasa hareketleri sonucu teminatın düşebileceği alt sınırı ifade eder; genellikle başlangıç teminatının %75'i olarak belirlenir ve bu seviyenin altına inildiğinde tamamlama çağrısı yapılır.
• Teminat Tamamlama Çağrısı (Margin Call): Yatırımcının teminat seviyesi sürdürme sınırının altına düştüğünde, Merkezi Takas Kurumu tarafından teminatın tekrar başlangıç seviyesine çıkarılması için yapılan resmi bildirimdir.
• Merkezi Takas Kurumu (MTK): Futures işlemlerinde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takas, teminatlandırma ve risk yönetimi süreçlerini yürüten, işlemlerin gerçekleşmesini garanti altına alan kuruluştur.
• Değişken Teminat (Variation Margin): Gün sonunda ortaya çıkan kâr ve zararların Merkezi Takas Kurumu tarafından üyelerin teminatlarına yansıtılması işlemidir; kontrat değeri arttığında üyeye ödenir, azaldığında üyeden tahsil edilir.
• Forward Rate Agreement (FRA): Değişik vade ve döviz kurlarındaki LIBOR oranlarını dayanak varlık olarak kullanan, faiz oranlarındaki değişimlere karşı korunma veya spekülasyon imkanı sağlayan faiz oranı forward ürünüdür.
• Çok Taraflı Netleştirme: Merkezi Takas Sistemi'nde tüm işlemlerin merkezdeki kurumla ilişkilendirilerek pozisyonların birleştirilmesi sonucunda, toplam işlem hacminin ve kredi riskinin minimize edildiği mekanizmadır.
• Piyasa Yapıcısı (Market Maker): Piyasaya likidite sağlama hizmeti karşılığında, alım ve satım fiyatları arasındaki farktan (bid-ask spread) komisyon geliri elde eden büyük yatırım bankaları gibi kurumlardır.
• LIBOR (London Interbank Offer Rate): AA kalitesindeki bankaların kendi aralarındaki bir yıla kadar olan vadelerde uyguladıkları teminatsız borçlanma faiz oranıdır.
• Açık Haykırma Yöntemi (Open Outcry): Elektronik işlem platformları öncesinde borsa salonlarında geleneksel yöntemlerle yürütülen sözlü işlem sistemidir.
• İkili Netleştirme (Bilateral Clearing): Merkezi bir takas kurumunun bulunmadığı, transfer işlemlerinin doğrudan taraflar arasında karşılıklı olarak mahsup edildiği sistemdir.
• Forward Sözleşmesi: Tezgâh üstü piyasalarda yapılan, taraflara vade sonunda belirli bir fiyattan varlık alım/satım yükümlülüğü getiren kişiselleştirilmiş sözleşmeler.
• Futures Sözleşmesi: Organize borsalarda işlem gören, standart vade ve içeriğe sahip, teminat mekanizması ile çalışan vadeli işlem sözleşmeleri.
• Merkezi Karşı Taraf (CCP): Takas kurumunun alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek karşı taraf riskini garanti altına alması.
• Sürdürme Teminatı: Hesapta bulunması gereken asgari tutar (genellikle başlangıç teminatının %75'i).
• FRA (Forward Rate Agreement): Gelecekteki belirli bir dönem için faiz oranını bugünden sabitleyen faiz türevi.
• Netleştirme (Netting): Karşılıklı borç ve alacakların mahsuplaşarak riskin ve işlem hacminin azaltılması işlemi.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Merkezi Takas Kurumu (MTK): İşlemlerde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek karşı taraf riskini minimize eden ve çok taraflı netleştirme yoluyla sistemik riski yöneten kurumdur.
• Başlangıç Teminatı: Vadeli işlem sözleşmelerinde pozisyon açmak isteyen yatırımcıların, borsa tarafından belirlenen ve genellikle dayanak varlığın üç standart sapmasına göre hesaplanan asgari nakit tutardır.
• Sürdürme Teminatı: Piyasadaki fiyat hareketleri nedeniyle teminat bakiyesinin inebileceği en alt sınırı ifade eder ve genellikle başlangıç teminatının %75'i olarak uygulanır.
• Teminat Tamamlama Çağrısı (Margin Call): Yatırımcının teminat bakiyesi sürdürme teminatı seviyesinin altına düştüğünde, aracı kurumun bakiyeyi tekrar başlangıç teminatı seviyesine yükseltmesi için yaptığı resmi taleptir.
• Piyasa Fiyatına Göre Değerleme (Mark-to-Market): Vadeli işlem pozisyonlarının her gün sonunda güncel uzlaşma fiyatı üzerinden yeniden değerlenerek oluşan kar veya zararın teminat hesaplarına günlük olarak yansıtılması işlemidir.
• Değişken Teminat (Variation Margin): Günlük uzlaşma mekanizması sonucunda ortaya çıkan, uzun ve kısa pozisyonlar arasında el değiştiren ve teminat hesaplarındaki bakiyeyi artıran veya azaltan nakit farklarıdır.
• Şelale Sistemi (Waterfall): Merkezi takas sisteminde bir üyenin temerrüdü halinde oluşacak zararların; teminatlar, temerrüt fonu ve MTK sermayesi gibi kademelerle karşılandığı hiyerarşik bir koruma mekanizmasıdır.
• Skin In The Game (MTK Risk Sermayesi): Temerrüt durumunda üyenin kendi fonları yetersiz kaldığında, MTK'nın sisteme güven sağlamak adına devreye soktuğu kendi öz kaynaklarından oluşan risk sermayesi payıdır.
• Ahlaki Risk (Moral Hazard): Risklerin merkezi olarak yönetilmesi ve kurumların 'batmayacak kadar büyük' görülmesi sebebiyle, üye kuruluşların risk takibini zayıflatarak daha fazla risk alma eğilimine girmesidir.
• Ters Seçim Problemi: Katılımcıların risk profilleri dikkate alınmaksızın koruma sisteminden eşit yararlanması durumunda, riskli üyelerin sisteme getirdiği yükün organizasyon geneline adaletsiz dağılmasıdır.
• Nosyonel Değer: Bir vadeli işlem sözleşmesinin fiyatı ile standart kontrat büyüklüğünün çarpılması sonucu elde edilen, o pozisyonun temsil ettiği toplam piyasa büyüklüğüdür.
• Kaldıraç Oranı: Yatırımcının yatırdığı başlangıç teminatı ile ne kadarlık bir pozisyon büyüklüğünü kontrol edebildiğini gösteren ve başlangıç teminat oranı ile ters orantılı olan katsayıdır.
• Tezgâhüstü (OTC) Türev Piyasalar: Bankalar, aracı kurumlar ve fonlar gibi finansal kuruluşların merkezi bir borsa olmaksızın, doğrudan karşılıklı işlem yaptığı, günlük organize bir teminat tamamlama mekanizmasının bulunmadığı piyasalardır.
• Günlük Uzlaşma Mekanizması: Gün içinde açılan pozisyonların gün sonunda uzlaşma fiyatı üzerinden netleştirilmesi, kâr/zararın hesaplara yansıtılması ve pozisyonların ertesi güne yeni uzlaşma fiyatı üzerinden taşınması sürecidir.
• Sistemik Önemlilik (Too Big to Fail): Merkezi Takas Kurumlarının piyasadaki tüm riskleri tek bir merkezde toplaması nedeniyle, bu kurumların mali zorluğa düşmesinin tüm işlemlerin temerrüde düşmesi ve finansal sistemin çökmesi riskini taşımasıdır.
• Merkezi Takas Kurumu (MTK): Alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek karşı taraf riskini yöneten merkezi yapı.
• Başlangıç Teminatı: Pozisyon açılırken yatırılan asgari nakit tutar. Genellikle dayanak varlığın 3 standart sapması kadar belirlenir.
• Sürdürme Teminatı: Teminat bakiyesinin inebileceği asgari seviye. Genellikle başlangıç teminatının %75'idir.
• Teminat Tamamlama Çağrısı (Margin Call): Bakiye sürdürme seviyesinin altına düştüğünde, bakiyeyi tekrar başlangıç seviyesine çıkarma talebi.
• Mark-to-Market: Pozisyonların günlük piyasa fiyatlarına göre her gün yeniden değerlenmesi işlemi.
• Şelale Sistemi (Waterfall): Temerrüt durumunda zararların karşılanması için oluşturulmuş kademeli finansal koruma mekanizması.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• VİOP: Borsa İstanbul bünyesinde vadeli işlem ve opsiyonların işlem gördüğü organize piyasa.
• Tezgâhüstü (OTC): Merkezi bir borsa olmaksızın tarafların doğrudan ikili anlaşmalarla işlem yaptığı esnek piyasa.
• Moneyness: Opsiyonun spot fiyat ve kullanım fiyatı arasındaki ilişkiye göre kârlılık durumu (In-the-money, At-the-money, Out-of-the-money).
• 3Rs: Resilience (Dayanıklılık), Recovery (Kurtarma) ve Resolution (Çözümleme) adımlarından oluşan risk yönetim seti.
• Amerikan Tipi Opsiyon: Vadeye kadar istenen herhangi bir zamanda kullanılabilen opsiyon türü.
• ISDA (International Swaps and Derivatives Association): Tezgâhüstü piyasalarda yapılan ikili sözleşmelerin içeriği, vadesi ve teminatlandırma gibi asgari standartlarını belirleyen uluslararası kuruluştur.
• Haircutting Margin: Kurtarma (Recovery) aşamasında, şelale sisteminin yetersiz kalması durumunda üyelerin başlangıç ve değişken teminatlarından yapılan kesintilerle zararın dağıtılması yöntemidir.
• Yatırımcı Türleri: Türev piyasalarda riskten korunma (hedgers), spekülasyon (speculators) ve risksiz kazanç (arbitrageurs) amacıyla işlem yapan üç temel gruptur.
• CFTC (Commodity Futures Trading Commission): Dodd-Frank yasası ile ABD'de standart swap işlemlerini ve vadeli işlem piyasalarını düzenlemekle yetkilendirilen resmi otoritedir.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Kısa Alım (Short Call) Pozisyonu: Alım opsiyonunu satan tarafın pozisyonu olup, maksimum kazancı aldığı primle sınırlıyken, dayanak varlık fiyatı kullanım fiyatını aştığında teorik olarak sınırsız zarar riski taşır.
• Kısa Satım (Short Put) Pozisyonu: Satım opsiyonunu satan tarafın pozisyonudur; yatırımcı opsiyon primini kazanmayı hedefler ancak dayanak varlık fiyatı kullanım fiyatının altına düştüğünde varlığı yüksek fiyattan alma yükümlülüğüne girer.
• Getiri Asimetrisi: Opsiyonlarda alıcının kaybının primle sınırlı olması, satıcının ise sınırlı kazanç karşılığında yüksek yükümlülük altına girmesi durumudur; bu durum opsiyonları futures kontratlarından ayıran temel özelliktir.
• Başabaş Kur Seviyesi: Döviz opsiyonlarında yatırımcının net kar elde etmeye başladığı noktadır; alım opsiyonu için kullanım fiyatına birim başına ödenen primin eklenmesiyle hesaplanan kritik eşiktir.
• Swap (Değişim) Anlaşması: İki tarafın belirli bir anapara üzerinden gelecekteki nakit akışlarını (faiz, döviz vb.) karşılıklı olarak el değiştirmek üzere yaptığı, genellikle tezgâh üstü piyasalarda işlem gören kontratlardır.
• Faiz Swapı (Interest Rate Swap): Bir tarafın sabit faiz ödemesi yaparken diğer tarafın değişken bir endekse (genellikle LIBOR) dayalı faiz ödemesi yaptığı, anaparanın genellikle el değiştirmediği değişim sözleşmesidir.
• Döviz Swapı (Currency Swap): Farklı para birimleri üzerinden anapara ve faiz ödemelerinin el değiştirildiği anlaşmadır; başlangıçta el değiştiren anapara, vade sonunda aynı kurdan tersine el değiştirerek kur riskini bertaraf eder.
• Nosyonel Değer (Notional Value): Swap anlaşmalarında faiz ödemelerinin hesaplanmasına esas teşkil eden ancak faiz swaplarında genellikle fiziki olarak el değiştirmeyen itibari anapara tutarıdır.
• LIBOR (London Interbank Borrowing Rate): Swap işlemlerinde değişken faiz bacağı için en yaygın kullanılan uluslararası referans faiz oranıdır; genellikle 3 veya 6 aylık periyotlarla güncellenerek ödemelere baz teşkil eder.
• Karşı Taraf Riski (Temerrüt Riski): Swap ve forward gibi tezgâh üstü piyasa işlemlerinde, taraflardan birinin periyodik faiz ödemelerini veya yükümlülüklerini yerine getirememe olasılığından doğan finansal risktir.
• ISDA (International Swaps and Derivatives Association): Swap anlaşmalarının dünya genelinde standart dokümantasyonunu hazırlayan, raporlamaları yapan ve piyasa kurallarını belirleyen uluslararası kuruluştur.
• Piyasa Yapıcılığı (Swap): Swap piyasasında alıcı ve satıcıyı buluşturan, belirli bir komisyon veya alım-satım farkı karşılığında likidite sağlayan yatırım bankaları veya finansal kurumların üstlendiği roldür.
• Döviz Swapı Alternatifleri: Döviz swaplarının; sabit-sabit, değişken-sabit, sabit-değişken ve değişken-değişken faiz ödemeli olmak üzere dört farklı kombinasyonla kurgulanabilmesidir.
• Göreli Maliyet Avantajı: Şirketlerin kendi yerel piyasalarındaki düşük borçlanma maliyeti avantajlarını swap aracılığıyla birbirlerine kullandırarak toplam maliyeti düşürmeleridir.
• Emtia Opsiyonları: Dayanak varlığı altın, ham petrol gibi emtialar olan ve küresel türev piyasalarında yaygın işlem gören opsiyon türüdür.
• Kısa Call (Alım Opsiyonu Satışı): Yatırımcının prim karşılığında dayanak varlığı belirli fiyattan satma yükümlülüğü almasıdır. Maksimum kar primle sınırlı, zarar potansiyeli yüksektir.
• Kısa Put (Satım Opsiyonu Satışı): Yatırımcının prim karşılığında dayanak varlığı belirli fiyattan alma yükümlülüğü almasıdır. Fiyatlar düştüğünde zarar eder.
• Swap (Takas): İki tarafın gelecekteki nakit akışlarını (faiz, döviz vb.) karşılıklı olarak değiştirdiği sözleşmelerdir.
• IRS (Faiz Swapı): Belirli bir nosyonel değer üzerinden sabit faiz ödemeleri ile değişken faiz ödemelerinin takas edilmesidir.
• Nosyonel Değer: Swap işlemlerinde faiz hesaplamalarına esas teşkil eden ancak genellikle el değiştirmeyen referans anapara tutarıdır.

Önemli Formüller