Yatırım Kuruluşları Ders Notları

Temel Kavramlar

• Müşteri Nakit Alacak Bakiyeleri: Müşteri hesaplarında kalan nakitlerin kullanımı, değerlendirilmesi ve korunmasına ilişkin kurallar. Aracı kurumun kendi varlıklarından ayrı izlenmesi ve teminat olarak gösterilememesi esastır.
• Yurt Dışı Saklama Hizmetleri: Yurt dışı piyasalarda işlem gören sermaye piyasası araçlarının saklanması için ilgili ülke otoritesinin düzenlemelerine uyum ve müşteri bilgilendirme zorunluluğu.
• Bireysel Portföy Saklaması: Portföy yönetim şirketleri tarafından yönetilen bireysel portföylerin ayrı hesaplarda saklanması, fiziki olmayan varlıklar için belge teslimi ve teslim karşılığı ödeme ilkesi gibi esaslar.
• Yan Hizmetler: Yatırım hizmetleri ve faaliyetlerinin devamı niteliğinde olan, ancak faaliyet izni gerektirmeyen (ancak yatırım kuruluşları için Kurul esaslarına tabi) danışmanlık, kredi/ödünç, döviz hizmetleri gibi faaliyetler.

Temel Kavramlar

• Aracı kurum personeli yöneticiler, ihtisas personeli, müfettişler, iç kontrol elemanları ve risk yönetim elemanları olarak sınıflandırılır. Hukuk danışmanları bu temel gruplar arasında doğrudan sayılmamıştır.
• Bir müşteri temsilcisinin görevleri arasında müşteri emirlerini almak, genel yatırım tavsiyesi ve finansal bilgi sunmak, risk ve teminat durumlarını takip etmek, pazarlama faaliyetleri yürütmek bulunur. Ancak, müşterilerin portföylerini risk-getiri tercihlerine göre oluşturmak ve yönetmek portföy yöneticisinin görevidir.
• Çağrı merkezlerinde veya banka şubelerinde yatırım fonu katılma payları veya kamu borçlanma araçları için emir alıp sisteme aktarmak ve genel olarak müşteri hesabıyla ilgili bilgilendirme yapmakla sınırlı görev yapan personel, müşteri temsilcisi ve dolayısıyla ihtisas personeli olarak kabul edilmez. Bu durum, tebliğde açıkça bir istisna olarak belirtilmiştir.
• Yöneticiler; yönetim kurulu üyeleri, genel müdür ve genel müdür yardımcıları, ihtisas personelinin bağlı bulunduğu tüm kademelerdeki yöneticiler, müdür yardımcısı, yönetmen gibi yönetici ile ihtisas personeli arasındaki kademelerde görev yapan personel, şube müdürü ve irtibat bürosu sorumlularından oluşur. İhtisas personeli ise yöneticilere bağlı olarak çalışan ayrı bir personel grubudur ve yönetici tanımına doğrudan dahil değildir.

Temel Kavramlar

• Uygunluk ve yerindelik testleri ile bunlara ilişkin uyarı ve bildirimlerin, şubeler veya çağrı merkezi üzerinden kayıt tutulan telefonlar aracılığıyla yapılmasına mevzuat tarafından izin verilmemektedir. Bu tür işlemlerin belirli bir standart ve denetlenebilirlik içinde yapılması esastır.
• Ortaklık yapısı değişikliğine ilişkin getirilen yükümlülükler, sermaye piyasalarının şeffaf ve güvenilir işleyişini sağlamak amacıyla sadece aracı kurumlar için geçerli kılınmıştır.
• Aracı kurum ortağı olmanın bir risk taşıdığı belirtilmekte olup, aracı kurumun iflası veya tedrici tasfiyesi durumunda, sorumlulukları tespit edilmiş olması şartıyla ortağın şahsi iflasının da istenebileceği vurgulanmaktadır. Bu durum, aracı kurum ortaklarının karşılaşabileceği önemli bir risktir.
• Aracı kurumda yönetim imtiyazı veren ya da intifa hakkı taşıyan payların devri, kurumun yönetim kontrolünü etkileyebileceğinden, herhangi bir orana bakılmaksızın Sermaye Piyasası Kurulu'nun (Kurul) iznine tabidir. Bu, şeffaflık ve güvenilir işleyişin sağlanması açısından kritik bir düzenlemedir.

Temel Kavramlar

• Aracı Kurum Faaliyet İzni İptali: Sermaye Piyasası Kurulu tarafından belirli şartlar altında aracı kurumların yatırım hizmet ve faaliyetlerini sona erdirme kararı.
• Müşteriler Adına Bloke Edilen Varlıklar: Yatırımcı ihtilafları veya mutabakat sağlanamaması durumunda, müşteri varlıklarının Takasbank ve/veya MKK nezdinde korunmak üzere bloke edilmesi.
• İki Bileşenli Kimlik Doğrulama: Elektronik ortamda sunulan yatırım hizmetleri için müşterinin 'bildiği', 'sahip olduğu' veya 'biyometrik bir karakteristiği olan' unsur sınıflarından farklı ikisine ait bileşenlerle kimlik doğrulama mekanizması.
• Yatırım Hizmetleri Belge ve Kayıt Tebliği (III-45.1): Yatırım kuruluşlarının yatırım hizmet ve faaliyetleri ile yan hizmetlere ilişkin düzenleyecekleri belgeler ile bu belgelerin kaydı ve saklanmasında uyacakları esasları belirleyen tebliğ.

Temel Kavramlar

• İşlem Sonuç Formu: Yapılan alım satım ve hizmetlerin mahiyetini gösteren, elektronik ortamda tutulan müteselsil numaralı form.
• Hesap Ekstresi: Yatırım kuruluşlarının müşterilerine aylık dönemler itibarıyla gönderdiği, hesap hareketleri, varlıklar, komisyon ve vergileri içeren detaylı bildirim.
• Kaldıraçlı Alım Satım İşlemleri İşlem Sonuç Formu: Kabul edilmeyen, gerçekleştirilmeyen, iptal edilen ve değiştirilen tüm emirleri içeren özel işlem sonuç formu.
• Türev Piyasalar Teminat Durumu Raporu: Açık pozisyonlar için takas kurumları tarafından istenen nakit teminat tutarını gösteren, her gün sonu düzenlenen rapor.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Kredili Alım İşlemi: Kredi kullanılması suretiyle müşteri tarafından sermaye piyasası aracı alınmasıdır. Başlangıçta asgari %50 özkaynak, devamında %35 özkaynak bulundurma zorunluluğu vardır.
• Açığa Satış İşlemi: Sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satılması, satışa ilişkin emrin verilmesi veya takas yükümlülüğünün ödünç alınan sermaye piyasası araçları ile yerine getirilmesidir. Başlangıçta asgari %50 özkaynak, devamında %35 özkaynak bulundurma zorunluluğu vardır.
• Ödünç Alma ve Verme İşlemi: Belirli bir dönem için sermaye piyasası araçlarının verilmesi ve aynı cins sermaye piyasası aracının mislen geri alınmasıdır. Ödünç alan, ödünç alınan kıymetin cari değerinin en az %100'ü oranında özkaynak verir.
• Özkaynak Tamamlama Bildirimi: Kredili alım veya açığa satış işlemlerinde özkaynak oranının %35'in altına düşmesi durumunda, yatırım kuruluşunun özkaynağı başlangıç oranı olan %50'ye tamamlaması için müşteriye yaptığı bildirimdir. Ödünç alma/vermede %100 altına düşerse aynı gün bildirim ve tamamlama esastır.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Çıkar Çatışması Politikası: Platformların kendi personeli, personeli ile hizmet verdiği kişiler ve hizmet verdiği kişilerin kendi aralarındaki çıkar çatışmalarını tanımlayan, önleyici tedbirleri ve prosedürleri içeren, yönetim kurulu kararına bağlanmış yazılı politika.
• Yatırım Komitesi: Platform yönetim kurulu tarafından oluşturulan, en az 3 üyeden oluşan, belirli tecrübe ve lisans şartlarına sahip, bilgi formu onaylama ve projeleri değerlendirme görevli komite.
• Bilgi Formu: Kampanya sürecinde yatırımcılara sunulan, projenin ve fonlanan şirketin detaylarını içeren, yatırım komitesi tarafından onaylanan ve belirli kişilerce imzalanması zorunlu olan belge.
• Paya Dayalı Kitle Fonlaması: Yatırımcıların girişim şirketlerine pay karşılığında fon sağladığı kitle fonlaması türü. Belirli yatırım limitleri ve kampanya süreçleri vardır.

Temel Kavramlar

• Borçlanmaya Dayalı Kitle Fonlaması: Girişim şirketleri veya girişimcilerin borçlanma araçları karşılığında platformlar aracılığıyla fon topladığı süreç.
• Kampanya Süresi: Kitle fonlaması kampanyasının bilgi formu yayımlandığı tarihte başlayıp en fazla 60 günü geçemeyecek süresi.
• Cayma Hakkı: Yatırımcıların ödeme emrinden itibaren 48 saat içinde sebep göstermeksizin kullanabileceği haktır. Kullanıldığında fonlar takip eden iş günü içinde iade edilir.
• Emanet Yetkilisi: Fonların toplanması, bloke edilmesi, fonlanan şirkete aktarılması veya yatırımcılara iade edilmesi işlemlerini gerçekleştiren güvenli kurum.

Temel Kavramlar

• Yatırım kuruluşlarının reklam ve ilanlarında, kuruluşun mali durumuna ilişkin sayısal veriler ile yönetilen portföy büyüklüğü, müşteri sayısı ve işlem hacmine ilişkin resmi verilerle kanıtlanması mümkün olan ifadeler kullanılabilir. Bu tür bilgiler, kamu kurum ve kuruluşlarının ilgili yayınları ile mali alanda meslek örgütü niteliğindeki kuruluşların kaynakları referans gösterilerek sunulmalıdır.
• Kaldıraçlı işlemlerde yapılacak reklam, ilan ve duyurularda, Ocak-Mart, Nisan-Haziran, Temmuz-Eylül, Ekim-Aralık dönemlerine ilişkin aracı kurumların karda ve zararda olan müşteri hesaplarının oransal dağılımına yer verilmesi zorunludur. Bu, yatırımcının kaldıraçlı işlemlerin riskleri hakkında gerçekçi bir fikir edinmesini sağlamak amacıyla getirilmiş bir düzenlemedir.
• Aracı kurumun mali gücünü gösteren denetlenmiş finansal tablolara atıf yapmak, kurumun güvenilirliğini ve şeffaflığını gösteren, resmi kaynaklardan doğrulanabilir bir bilgi olduğu için yasaklı ifadeler arasında yer almaz. Hatta bu tür sayısal verilerin referans gösterilerek kullanılmasına izin verilmektedir.
• Aracı kurumların merkez dışı örgütleri yurt içinde şube ve irtibat bürosu şeklinde olabilmektedir. Bu iki yapı, aracı kurumların faaliyetlerini merkezin dışında yürütmelerini sağlar.

Temel Kavramlar

• Aracı Kurum Yasakları: Müşteri haklarını zedeleyecek, bilgisizliklerinden faydalanacak, gereksiz işlem yaptıracak veya vekâletname ile işlem yapacak fiilleri içerir.
• Bağış Sınırı: Aracı kurumların bir mali yılda özsermayelerinin binde beşini ($0.005$) aşan miktarda bağış yapamaması kuralıdır.
• Faaliyet Durdurma: Aracı kurumun kendi isteğiyle veya Kurul kararıyla faaliyetlerini geçici (en fazla 2 yıl) veya sürekli olarak durdurması.
• Faaliyet İzni Feragatı: Aracı kurumun faaliyet izinlerinin tamamından veya bir kısmından vazgeçmesi. Tamamen feragat için yazılı mutabakat, ilan ve teminat bloke etme gibi şartlar aranır.

Temel Kavramlar

• Faaliyette olan aracı kurumların teminatları, teminatların bloke edilmesine ilişkin Kurul kararında belirtilen nedenin ortadan kalkması veya Kurulca belirlenen sürenin sona ermesini müteakip, herhangi bir koşul öngörülmeksizin Kurulun bildirim yazısı üzerine Takasbank tarafından aracı kuruma iade edilir.
• Faaliyetleri geçici olarak durdurulan aracı kurumların yatırılan teminatları, yeniden faaliyete geçinceye veya faaliyet izinlerinin tamamı iptal edilinceye kadar serbest bırakılmaz.
• Yeniden faaliyete geçen aracı kurumun teminatları, faaliyetlerine kesintisiz olarak en az 1 yıl süreyle devam etmiş olmaları şartıyla Kurulun bildirim yazısı üzerine Takasbank tarafından serbest bırakılır.
• Faaliyet izinlerinin tamamı iptal edilen ve hakkında Kurulca yatırımcıları tazmin ve/veya tedrici tasfiye kararı alınan aracı kurumların teminatları, Kurulun bildirimi üzerine Yatırımcı Tazmin Merkezi'ne (YTM) tevdi edilmek üzere Takasbank tarafından serbest bırakılır.

Temel Kavramlar

• Türev araç emir formlarında bulunması gereken asgari bilgiler arasında 'Dayanak varlığın tür ve niteliğine bağlı olarak fiyat/değer/gösterge bilgisi' yer almamaktadır. Bu bilgi, tezgahüstü piyasalarda gerçekleştirilecek sermaye piyasası aracı işlemleri için düzenlenen İşlem Talimat Formunda istenen bir husustur.
• Türev araç emir formlarında asgari olarak bulunması gereken bilgiler arasında 'Emrin iletilme şekli (telefon, faks, internet ve benzeri)' yer almaktadır.
• İşlem Talimat Formu, kaldıraçlı alım satım işlemleri hariç olmak üzere tezgahüstü piyasalarda müşterilerle gerçekleştirilecek sermaye piyasası aracı işlemleri için zorunludur. Kaldıraçlı alım satım işlemleri için ayrı bir emir formu düzenlenir.
• İşlem Talimat Formunda asgari olarak bulunması gereken bilgiler arasında 'Vade günü (takas tarihi, bildirim tarihi/saati)' yer almaktadır.

Temel Kavramlar

• Belge Saklama Süresi: Türk Ticaret Kanunu uyarınca ticari belgelerin 10 yıl süreyle saklanması zorunludur. İhtilaflı belgeler ihtilaf sonuçlanıncaya kadar muhafaza edilir.
• Elektronik Kayıtlar: Bütünlük, doğruluk ve zaman damgası ile düzenlenmesi zorunlu olup, bilgi işlem değişiklikleri kayıt altına alınmalıdır.
• Kaldıraçlı İşlem Kayıtları: Müşteri bazında tüm işlem, varlık, kar/zarar, komisyon/ücret ve teminat bilgileri anlık olarak kaydedilmeli ve günlük zaman damgası ile saklanarak müşterinin erişimine sunulmalıdır.
• Kredili Alım, Açığa Satış ve Ödünç Alma ve Verme: Bu işlemler, alım satım aracılığı faaliyetinin devamı olarak nitelendirilir ve piyasa işleyişi ile risk yönetimi açısından önemlidir.

Temel Kavramlar

• Özkaynak: Kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemleri gibi kaldıraçlı işlemlerde yatırımcının yatırdığı ve risklere karşı güvence sağlayan kendi varlığıdır.
• Kredili Sermaye Piyasası Aracı Alımı: Kredi kullanılması suretiyle müşteri tarafından sermaye piyasası aracı alınması işlemidir.
• Açığa Satış: Sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satılması, satış emri verilmesi veya takas yükümlülüğünün ödünç alınan sermaye piyasası araçları ile yerine getirilmesidir.
• Özkaynak Oranı: İşleme konu kıymetlerin cari piyasa değeri ile kredi tutarı arasındaki farkın, işleme konu kıymetlerin cari piyasa değerine bölünmesiyle bulunan orandır.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Açığa satış işlemi, sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarının satılması, satışa ilişkin emrin verilmesi veya satışa ilişkin takas yükümlülüğünün ödünç alınan sermaye piyasası araçları ile yerine getirilmesi olarak tanımlanır. Bu tanım, hem ödünç alınarak yapılan 'örtülü açığa satış'ı hem de sahip olunmayan sermaye piyasası araçlarına ilişkin satış emri verilmesini kapsayan 'çıplak açığa satış'ı içerir.
• Belirtilen koşullar altında (satın alınmış veya bağlayıcı sözleşme yapılmış olmasına rağmen teslimatın henüz gerçekleşmemesi), satışı yapan kişinin sermaye piyasası aracına sahip olduğu varsayılır. Bu varsayım, aslında bu tür işlemlerin açığa satış olarak değerlendirilmesini engelleyerek, normal satış işlemlerinin akışını kolaylaştırmayı ve gereksiz bürokratik yükü önlemeyi amaçlar.
• Müşteri tarafından verilen satım emrinin açığa satış olduğunun emrin verilmesi esnasında aracı kuruma yazılı olarak bildirilmesi zorunludur. Sözlü emir kabul edilmesi durumunda ise, emrin açığa satış olduğunun emir iletiminde kullanılan iletişim aracının niteliğine uygun bir şekilde bildirilmesi ve bu bildirimlerin saklanması hususunda gerekli önlemlerin aracı kurum tarafından alınması gerekir.
• Satıma konu olan sermaye piyasası araçlarının satım emrinin verildiği an itibarı ile müşterinin aracı kurum nezdindeki hesabında bulunmaması veya söz konusu yükümlülüğün ilgili sermaye piyasası aracının ödünç alınması sureti ile yerine getirilmesi durumunda herhangi bir ilave bildirime ihtiyaç duyulmaksızın müşteri tarafından verilen satım emrinin açığa satış olduğu kabul edilir. Bu durum, işlemin doğası gereği açığa satış olduğunu gösterir.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Net Varlık: Müşterinin aracılık kurumuna karşı nakit yükümlülüğünün hesaplanmasında kullanılan, takas yükümlülüğü yerine getirilmeyen ve teminat olan kıymetlerin dikkate alınmadığı varlık tutarı.
• Resen Satış: Teminat oranının sağlanamaması halinde, aracı kurum tarafından sözleşme hükümleri çerçevesinde müşterinin kıymetlerinin zorunlu olarak satılması işlemi.
• Kitle Fonlaması: Bir projenin veya girişim şirketinin fon ihtiyacını karşılamak amacıyla kitle fonlama platformları aracılığıyla halktan para toplanması.
• Paya Dayalı Kitle Fonlaması: Pay karşılığında platformlar aracılığıyla halktan para toplanması.

Temel Kavramlar

• Platformlar, kampanyalarını yürüttükleri girişim şirketlerini veya girişimcileri Tebliğ kapsamındaki yükümlülükleri hakkında yazılı veya elektronik ortam da dahil olmak üzere herhangi bir iletişim aracıyla bilgilendirmek zorundadır.
• Platformlar, üyelerin piyasa hakkındaki bilgisizlik ya da tecrübesizliklerinden yararlanarak kendi lehlerine kazanç sağlamamakla yükümlüdür. Bu, platformların uyması gereken etik kurallara tamamen aykırıdır.
• Yatırım komitesi tarafından bilgi formunun onaylanması için asgari olarak bilgi formunda yer alan bilgilerin tutarlı, anlaşılır ve Kurulca belirlenen bilgi formu standartlarına göre eksiksiz olduğunun tespiti zorunludur.
• Platformlar, kampanya süreci tamamlanmamış projeleri tanımaya yönelik basılı ya da elektronik ortamda paylaşılan tanıtıcı bilgiler ile platforma veya kampanya sayfasına yönlendirme yapan tanıtımlar hariç olmak üzere kampanyası yürütülen projelere ait ticari ürün ve/veya hizmetlerin reklamlarını yayımlayamazlar.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Borçlanmaya Dayalı Kitle Fonlaması: Girişim şirketlerinin borçlanma araçları karşılığında platformlar aracılığıyla fon topladığı sistem.
• Nitelikli Olmayan Yatırımcı Limitleri: Gerçek kişilerin yıllık azami 400.000 TL (veya yıllık net gelirin %10'u, max 1.500.000 TL) ve proje başına 150.000 TL yatırım yapabileceği sınırlar.
• Cayma Hakkı: Yatırımcıların fon sağlama ödeme emrinden itibaren 48 saat içinde sebep göstermeksizin kullanabileceği hak.
• Kaydileştirme: Kitle fonlaması kapsamında çıkarılan payların ve borçlanma araçlarının MKK nezdinde elektronik ortamda kayden oluşturulması zorunluluğu.

Önemli Formüller

Temel Kavramlar

• Kaydileştirme: Kitle fonlaması yoluyla çıkarılan payların ve borçlanma araçlarının Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde elektronik ortamda kayden oluşturulması ve hak sahipleri bazında izlenmesi zorunluluğu.
• Kamuyu Aydınlatma: Fonlanan şirkete ilişkin fesih, iflas, yönetim kontrolü değişikliği veya temerrüt gibi önemli gelişmelerin iki iş günü içinde kamuya açıklanması yükümlülüğü.
• Uzaktan Kimlik Tespiti: Personel ile kişinin fiziksel olarak aynı ortamda bulunmasına gerek olmadan, çevrim içi görüntülü görüşme ve iletişim yoluyla kimlik doğrulaması yapılması.
• Risk Temelli Yaklaşım: Suç gelirlerinin aklanması ve terörün finansmanının önlenmesi kapsamında, karmaşık ve olağandışı işlemler ile makul amacı bulunmayan işlemlere özel dikkat gösterilmesi.

Temel Kavramlar

• Kuralın Geçerliliği (Applicability of a Rule): Bir finansal ilkenin, modelin veya düzenlemenin belirli koşullar veya bağlamlar altında işlevsel ve doğru sonuçlar verebilme yeteneği.
• Bakış Açısı (Perspective/Aspect): Bir kuralın veya konseptin farklı boyutlardan, açılardan veya bağlamlardan değerlendirilmesi ihtiyacı.
• Genelleme/Uzantı (Generalization/Extension): Bir kuralın bilinen bir uygulama alanının ötesine geçerek, farklı durumlar veya koşullar için de uygulanabilir hale gelmesi.
• Finansal Analiz: Finansal verilerin ve piyasa dinamiklerinin incelenerek yatırım kararları, değerleme veya risk yönetimi hakkında bilgi edinilmesi.