Ekleme
3.3. Organize Türev Araç Piyasaları
SPL duyurusu:
Organize türev araç piyasalarının yapısı ve temel işleyiş mekanizması teorik çerçevede ele alınmıştır. Bu bağlamda; netleştirme mekanizması, merkezi takas sistemi, merkezi takas kurumu, günlük uzlaşma mekanizması ve risk yönetimi konuları alt başlıklar şeklinde ilave edilmiştir.
Eski baskıda ayrı bir '3.3 Organize Türev Araç Piyasaları' bölümü YOKTU; teminatlandırma anlatımı 3. bölüm altında 'Futures Piyasalarında Teminatlandırma' başlığında yer alıyordu (eski). Yeni sürümde bu içerik, merkezi karşı taraf mimarisi etrafında kurulan yeni bir 3.3 bölümüne taşınmış ve genişletilmiştir. TAŞINAN (eskiden de vardı): Başlangıç Teminatı, Sürdürme Teminatı, Teminat Tamamlama Çağrısı, uzun/kısa pozisyon teminat tabloları, Teminat Yapısının Grafiksel Gösterimi, VİOP, Vadeli Piyasalarda Teminat ve Kaldıraç. GERÇEKTEN YENİ (eski metinde hiç geçmiyor): Merkezi Takas Kurumu ve Üyeleri, Netleştirme Mekanizması ve Merkezi Takas Sistemi (ikili vs çok taraflı netleştirme, Tablo 4 kredi riski büyüklükleri), Günlük Uzlaşma Mekanizması'nın ayrı alt başlık ve değişken teminat tablosu olarak işlenmesi, Risk Yönetim Araçları başlığı altında dört kademeli ŞELALE SİSTEMİ (waterfall), temerrüt fonu ve MTS'nin potansiyel sorunları (ahlaki risk, ters seçim, sistemik önemlilik). Ayrıca teminat tablolarındaki sayısal örnekler yenilenmiştir (eski örnekte başlangıç teminatı 32.000 TL iken yeni örnekte 14-19 Haziran 2026 tarihli, 100.000 USD nominalli, 460.000 TL başlangıç teminatlı tablo kullanılmaktadır).
- Sürdürme teminatı / başlangıç teminatı oranı
- %75 (başlangıç teminatının %75'i)
- MTK teminat belirlemede kullanılan güven düzeyi
- Yüksek güven düzeyi, %99 vb.
- Başlangıç teminatı pratik kuralı
- Dayanak varlığın günlük değişiminin 3 standart sapması (std sapma %2 ise teminat %6)
- Netleştirme örneği - ikili
- A→B 100.000 TL ve B→A 80.000 TL netleşince A→B 20.000 TL; B'nin kredi riski sıfırlanır
- Netleştirme örneği - kredi riski büyüklükleri (Tablo 4)
- Brüt 500 / Net merkeziyetsiz 180 / Net merkezi 40 (A:200-60-0, B:180-80-40, C:120-40-0)
- MTS sonrası sistemdeki toplam net pozisyon
- Sıfır
- Teminat örneği - başlangıç teminatı
- 460.000 TL (%10), pozisyon 4.600.000 TL, 100.000 USD
- Teminat örneği - sürdürme teminatı
- 345.000 TL (%75)
- Teminat tamamlama çağrısı tutarı (uzun poz., teminat 330.000 TL'ye inince)
- 460.000 - 330.000 = 130.000 TL
- Kontrat büyüklükleri (Tablo 5)
- BIST30 (XU030): 10; USD/TL: 1.000 USD; EUR/TL: 1.000 EUR; Hisse (THYAO): 100; Gram Altın (XAUGRY): 1
- Şelale sistemi kademeleri
- 1) Teminatlandırma 2) Temerrüt Fonu (önce temerrüde düşen üyenin katkısı, sonra diğer üyeler) 3) MTK'nın Risk Sermayesi (skin in the game) 4) MTK'nın Kalan Sermayesi
- Grafik örneği - teminat çağrıları
- 4. gün 310.000 TL'ye düşüş → 150.000 TL ek teminat; 7. gün tam 345.000 TL → çağrı YOK; 11. gün 250.000 TL → 210.000 TL ek teminat
- Günlük uzlaşma tablosu
- 200.000 TL pozisyon, %10 başlangıç teminatı = 20.000 TL; 100→102 TL'de değişken teminat ±4.000 TL
- VOB kuruluşu
- 4 Şubat 2005 (İzmir); VİOP kuruluşu 21 Aralık 2012; birleşme 2013
- İlk modern türev borsası
- CBOT (The Chicago Board of Trade), 1848
- VİOP toplam vadeli işlem hacmi (17 Haziran 2026)
- 146.511.285.251 TL; 964.894 işlem sayısı; 18.750.215 işlem miktarı
- Kaldıraç örneği
- Pozisyon 2.220 TL, başlangıç teminatı 115 TL → teminat oranı %5,18; kaldıraç 2.220/115 = 19,3
- Elektronik işleme geçiş
- 1990'lı yıllardan itibaren open outcry yerine electronic trading
- Türkiye'de MTK rolü
- Takasbank (İstanbul Takas ve Saklama Bankası AŞ)
| Sürdürme teminatı / başlangıç teminatı oranı |
%75 (başlangıç teminatının %75'i) |
| MTK teminat belirlemede kullanılan güven düzeyi |
Yüksek güven düzeyi, %99 vb. |
| Başlangıç teminatı pratik kuralı |
Dayanak varlığın günlük değişiminin 3 standart sapması (std sapma %2 ise teminat %6) |
| Netleştirme örneği - ikili |
A→B 100.000 TL ve B→A 80.000 TL netleşince A→B 20.000 TL; B'nin kredi riski sıfırlanır |
| Netleştirme örneği - kredi riski büyüklükleri (Tablo 4) |
Brüt 500 / Net merkeziyetsiz 180 / Net merkezi 40 (A:200-60-0, B:180-80-40, C:120-40-0) |
| MTS sonrası sistemdeki toplam net pozisyon |
Sıfır |
| Teminat örneği - başlangıç teminatı |
460.000 TL (%10), pozisyon 4.600.000 TL, 100.000 USD |
| Teminat örneği - sürdürme teminatı |
345.000 TL (%75) |
| Teminat tamamlama çağrısı tutarı (uzun poz., teminat 330.000 TL'ye inince) |
460.000 - 330.000 = 130.000 TL |
| Kontrat büyüklükleri (Tablo 5) |
BIST30 (XU030): 10; USD/TL: 1.000 USD; EUR/TL: 1.000 EUR; Hisse (THYAO): 100; Gram Altın (XAUGRY): 1 |
| Şelale sistemi kademeleri |
1) Teminatlandırma 2) Temerrüt Fonu (önce temerrüde düşen üyenin katkısı, sonra diğer üyeler) 3) MTK'nın Risk Sermayesi (skin in the game) 4) MTK'nın Kalan Sermayesi |
| Grafik örneği - teminat çağrıları |
4. gün 310.000 TL'ye düşüş → 150.000 TL ek teminat; 7. gün tam 345.000 TL → çağrı YOK; 11. gün 250.000 TL → 210.000 TL ek teminat |
| Günlük uzlaşma tablosu |
200.000 TL pozisyon, %10 başlangıç teminatı = 20.000 TL; 100→102 TL'de değişken teminat ±4.000 TL |
| VOB kuruluşu |
4 Şubat 2005 (İzmir); VİOP kuruluşu 21 Aralık 2012; birleşme 2013 |
| İlk modern türev borsası |
CBOT (The Chicago Board of Trade), 1848 |
| VİOP toplam vadeli işlem hacmi (17 Haziran 2026) |
146.511.285.251 TL; 964.894 işlem sayısı; 18.750.215 işlem miktarı |
| Kaldıraç örneği |
Pozisyon 2.220 TL, başlangıç teminatı 115 TL → teminat oranı %5,18; kaldıraç 2.220/115 = 19,3 |
| Elektronik işleme geçiş |
1990'lı yıllardan itibaren open outcry yerine electronic trading |
| Türkiye'de MTK rolü |
Takasbank (İstanbul Takas ve Saklama Bankası AŞ) |
Sınavda ne çıkar
TAMAMEN YENİ ve en olası soru kaynağı: şelale sisteminin 4 kademesi (Teminatlandırma → Temerrüt Fonu → MTK Risk Sermayesi/skin in the game → MTK Kalan Sermayesi), çok taraflı netleştirmede toplam net pozisyonun SIFIR olması ve Tablo 4'teki 500/180/40 üçlüsü, MTS'nin üç eleştirisi (ahlaki risk, ters seçim, sistemik önemlilik). Eskiden beri var olan ama hâlâ kritik ezberler: sürdürme teminatı = başlangıç teminatının %75'i; teminat çağrısında teminat SÜRDÜRME değil BAŞLANGIÇ seviyesine tamamlanır; teminat tam sürdürme seviyesine EŞİTSE (345.000 TL) çağrı YAPILMAZ. Kaldıraç = 1/teminat oranı (ters orantı) ilişkisi de korunmuştur.
Ekleme
3.4. Tezgâhüstü Türev Araç Piyasaları ve Küresel Kriz Sonrası Yaşanan Gelişmeler
SPL duyurusu:
Tezgâhüstü Türev Araç Piyasalarının temel özellikleri ile küresel kriz sonrası türev araç piyasalarında yaşanan gelişmeler ele alınmıştır.
Eski baskıda bu içerik '3. Vadeli İşlem Sözleşmeleri' bölümünün sonundaki 'Finansal Kriz Sonrası Türev Ürünler Düzenlemeleri' başlığı altındaydı ve yalnızca üç alt başlık içeriyordu: Yeni Türev Ürün Düzenlemeleri, Merkezi Takas Sistemi, Raporlama Zorunlulukları (eski). Yeni sürümde başlık bağımsız bir 3.4 bölümüne yükseltilmiş ve genişletilmiştir. GERÇEKTEN YENİ: tezgâhüstü piyasaların temel özellikleri (ISDA asgari standartları, günlük uzlaşmanın bulunmayışı, esneklik), 9 satırlık 'Merkeziyetsiz Yapı ile Merkezi Yapı Farkları' karşılaştırma tablosu, 'İşlem Platformu' alt başlığı ve en önemlisi 'Risk Yönetimi: İlave Önlem Setleri' başlığı altındaki 3Rs çerçevesi (Dayanıklılık/Resilience, Kurtarma/Recovery, Çözümleme/Resolution). Eski metinde 'Resilience', 'İşlem Platformu' ve 3Rs kavramları hiç geçmiyordu.
- Kriz öncesi OTC işlemlerin merkeziyetsiz oranı
- Yaklaşık %25
- Yeni düzenlemeler sonrası MTS üzerinden yapılan OTC işlem oranı
- Yaklaşık %75
- G20 kararı
- Eylül 2009 - tüm standart tezgâhüstü türev işlemler mümkün olduğunca organize piyasalarda işlem görmelidir
- Dodd-Frank yasası
- 2010, ABD; standart swapların CFTC tarafından düzenlenmesi
- Raporlama kuruluşu
- DTCC (Depository Trust and Clearing Corporation), 2011
- 3Rs önlem seti
- 1) Dayanıklılık/Resilience (stres testi, likidite testi, senaryo analizi) 2) Kurtarma/Recovery (end of waterfall; değişken ve başlangıç teminatlarından kesinti - haircutting margin) 3) Çözümleme/Resolution (MTK'nın yeniden yapılandırılması veya kademeli tasfiyesi)
- OTC standart belirleyici kuruluş
- ISDA (International Swaps and Derivatives Association)
- Standart belirleyen diğer kurumlar
- BIS, ISDA, CPMI, IOSCO
- Merkeziyetsiz vs Merkezi yapı farkları (tablo)
- Karşı taraf: Orijinal Taraf / MTK; İşlem türü: İkili Anlaşmalar / Standart Sözleşmeler; Ürünler: Standart+Egzotik / Standart; Katılımcı: Herkes / MTK Üyeleri; Netleştirme: İkili / Çok Taraflı; Teminatlandırma: Esnek-İsteğe Bağlı / Sıkı-Zorunlu; Günlük uzlaşma: Genelde Uygulanmaz / Zorunlu; Risk yönetimi: Taraflar / MTK
- OTC piyasaların organize piyasaları geçmesi
- 1990'lı yıllardan önce altındaydı, günümüzde işlem büyüklüğü bakımından geçmiş durumda
| Kriz öncesi OTC işlemlerin merkeziyetsiz oranı |
Yaklaşık %25 |
| Yeni düzenlemeler sonrası MTS üzerinden yapılan OTC işlem oranı |
Yaklaşık %75 |
| G20 kararı |
Eylül 2009 - tüm standart tezgâhüstü türev işlemler mümkün olduğunca organize piyasalarda işlem görmelidir |
| Dodd-Frank yasası |
2010, ABD; standart swapların CFTC tarafından düzenlenmesi |
| Raporlama kuruluşu |
DTCC (Depository Trust and Clearing Corporation), 2011 |
| 3Rs önlem seti |
1) Dayanıklılık/Resilience (stres testi, likidite testi, senaryo analizi) 2) Kurtarma/Recovery (end of waterfall; değişken ve başlangıç teminatlarından kesinti - haircutting margin) 3) Çözümleme/Resolution (MTK'nın yeniden yapılandırılması veya kademeli tasfiyesi) |
| OTC standart belirleyici kuruluş |
ISDA (International Swaps and Derivatives Association) |
| Standart belirleyen diğer kurumlar |
BIS, ISDA, CPMI, IOSCO |
| Merkeziyetsiz vs Merkezi yapı farkları (tablo) |
Karşı taraf: Orijinal Taraf / MTK; İşlem türü: İkili Anlaşmalar / Standart Sözleşmeler; Ürünler: Standart+Egzotik / Standart; Katılımcı: Herkes / MTK Üyeleri; Netleştirme: İkili / Çok Taraflı; Teminatlandırma: Esnek-İsteğe Bağlı / Sıkı-Zorunlu; Günlük uzlaşma: Genelde Uygulanmaz / Zorunlu; Risk yönetimi: Taraflar / MTK |
| OTC piyasaların organize piyasaları geçmesi |
1990'lı yıllardan önce altındaydı, günümüzde işlem büyüklüğü bakımından geçmiş durumda |
Sınavda ne çıkar
En yeni ve en ayırt edici içerik 3Rs'tir: üç aşamanın sırası ve Kurtarma'nın 'şelale sisteminin sonu (end of waterfall)' olarak tanımlanıp kaynağının teminat kesintisi (haircutting margin) olması. Merkeziyetsiz/Merkezi karşılaştırma tablosu 'hangisi merkeziyetsiz yapının özelliğidir' tipi soruya çok uygundur. Eskiden beri var olan %25 → %75 dönüşümü ve tarih-kurum eşleşmeleri (G20 2009, Dodd-Frank 2010, DTCC 2011) korunmuştur.
Ekleme
7.1. Temel İşleyiş Prensibi
SPL duyurusu:
Türev araçların piyasa risk yönetimine yönelik temel işleyiş mekanizması ele alınmıştır.
Bölüm tamamen yenidir. Eski baskıda 7. bölüm hiçbir kavramsal giriş içermeden doğrudan 'Döviz Vadeli İşlem Sözleşmeleri Kullanarak Kur Riskini Yönetmek' örneğiyle başlıyordu. Yeni sürümde bölümün başına türev araçların risk yönetiminde sağladığı dört avantaj (riskin revize edilmesi, riskin transferi, düşük sermaye kullanımı, orijinal portföyün korunması) eklenmiş; ardından yeni 7.1 alt bölümünde hedge kavramı finans matematiği tanımıyla verilmiştir: birbiriyle YÜKSEK POZİTİF KORELASYONLU iki piyasada ZIT YÖNLÜ pozisyon alarak riski minimize etmek. Kısa hedge (ileride satılacak pozisyon → türevde satış) ve uzun hedge (ileride alınacak pozisyon → türevde alış) ayrımı, eski metinde hiç bulunmayan iki yeni sayısal örnekle (buğday kısa hedge, pamuk uzun hedge) somutlaştırılmıştır. Her iki örnekte de spot-vadeli fark 200 TL sabit varsayılarak tam denge gösterilmiş, bu basitleştirmenin 7.2'deki baz riski tartışmasına köprü olduğu belirtilmiştir.
- Kısa hedge örneği (buğday, 1 ton)
- Spot 10.000 TL, 3 ay vadeli futures satış 10.200 TL; vade sonu spot 9.000 TL, futures 9.200 TL → spot zarar 1.000 TL, vadeli kar 1.000 TL (tam denge)
- Uzun hedge örneği (pamuk, 10 ton)
- Spot 10.000 TL, 3 ay vadeli futures alış 10.200 TL; vade sonu spot 11.000 TL, futures 11.200 TL → spot zarar 1.000 TL, vadeli kar 1.000 TL
- Spot-vadeli fiyat farkı varsayımı
- 200 TL, vade boyunca sabit
- Türev araçların risk yönetimindeki avantajları
- Riskin revize edilmesi, riskin transferi, düşük seviyede sermaye kullanımı, orijinal portföyün (pozisyonun) korunması
| Kısa hedge örneği (buğday, 1 ton) |
Spot 10.000 TL, 3 ay vadeli futures satış 10.200 TL; vade sonu spot 9.000 TL, futures 9.200 TL → spot zarar 1.000 TL, vadeli kar 1.000 TL (tam denge) |
| Uzun hedge örneği (pamuk, 10 ton) |
Spot 10.000 TL, 3 ay vadeli futures alış 10.200 TL; vade sonu spot 11.000 TL, futures 11.200 TL → spot zarar 1.000 TL, vadeli kar 1.000 TL |
| Spot-vadeli fiyat farkı varsayımı |
200 TL, vade boyunca sabit |
| Türev araçların risk yönetimindeki avantajları |
Riskin revize edilmesi, riskin transferi, düşük seviyede sermaye kullanımı, orijinal portföyün (pozisyonun) korunması |
Sınavda ne çıkar
Kısa hedge / uzun hedge yönünün belirlenmesi en temel sorudur: elinde mal olan veya ileride SATACAK olan KISA hedge (türevde satış), ileride ALACAK olan UZUN hedge (türevde alış) yapar. Hedge'in tanımındaki iki koşul (yüksek POZİTİF korelasyon + ZIT yönlü pozisyon) sıkça çeldirici olarak ters verilir. Örneklerdeki 200 TL sabit fark varsayımının gerçekte geçerli olmadığı, bunun baz riskini doğurduğu 7.2 ile bağlantılı sorulabilir.
6 değişiklik daha var
Türev Araçlar dersinde değişen tutarlar, oranlar ve eklenen konuların tamamını
görmek için premium üyelik gerekiyor.
İlk 3 değişiklik herkese açık.